Na het The Lady From Shanghai debacle was het Orson Welles er veel aan gelegen de studio’s te tonen een film op tijd en binnen budget af te leveren. Met The Stranger had hij weliswaar al een film op zijn naam staan die voldeed aan de wensen van de studio’s, maar de opzet voor de volgende film was nieuw voor hem: met een klein budget een a-commerciële film maken die toch winstgevend zou zijn. Ooit groot geworden als acteur en regisseur van Shakespeare toneelbewerkingen lag de keuze voor Macbeth voor de hand. Shakespeare was jarenlang een no-go area geweest in Hollywood, maar dankzij het succes van Oliviers Henry V kon hij toch terecht bij het nietige Republic Pictures. Leverancier van B-films, geen enkele artistieke pretenties, maar geïnteresseerd in het commerciële concept waar Welles mee kwam. Uiteraard liep het allemaal wederom mis en zou hij pas 10 jaar later met Touch of Evil weer terugkeren naar Hollywood.

De productie zelf verliep vlekkeloos; uitgebreid ten tonele gevoerd in een aan de opnamen voorafgaande serie voorstellingen rolden de scènes er op de westernsets van Republic Pictures binnen 3 weken uit. Opgelucht dat het experiment geslaagd was, was Welles al weer bezig met het volgende project, zodat de postproductie, zoals zo vaak, Welles’ film alsnog in een debacle deed verzanden. Een eindeloos lange periode van montage resulteerde in een door de studio’s ingekorte versie met een geluidsband die substantieel afweek van het origineel.

Met name dat laatste is een belangrijke factor bij het zien van deze film. Tegenwoordig is de film weer in zijn ‘volle glorie’ te zien, dus ook met de geluidsband die Welles opgenomen had. Net als in The Lady from Shanghai beoogde Welles een vervreemdend effect te verkrijgen bij de kijker, waarvoor hij ditmaal de acteurs in onverstaanbaar Schots accent liet declameren. Inderdaad valt het niet mee om, op een dvd-uitgave waar ondertiteling mist, het Schotse Shakespeariaans uit te kristalliseren, dus het is een pré bekend te zijn met het verhaal. Al in de pre-credits scène wordt de verwachting naar recht-toe-recht-aan Shakespeare te kijken de kop ingedrukt met een vervormde klankenregen die gepaard gaat met een beeldencollage van een occult ritueel.

Ook de kostumering is niet wat men direct gewend is van historisch drama, terwijl de decors vooral in duisternis gehuld zijn. Vermoedelijk om te verhullen dat het van b-kwaliteit is… Welles heeft weinig gedaan om te verbergen dat het gaat om een verfilming van een toneelstuk en vangt de dramatische, statische poses van de acteurs in lange takes. Ook hierin is het weer veel duisternis dat DoP John L. Russell (Psycho) vastlegt. Naast de belichting heeft ook de cameravoering iets expressionistisch. De personages veelal van onderen registrerend lijkt het of we naar een verzameling imposante standbeelden kijken.

Uiteindelijk dringt zich de vraag op wat Welles nu precies wilde met deze film. Het productietechnische experiment was zonder twijfel het meest interessant voor hem, en dat Welles een andere visie op Shakespeare hanteert dan traditioneel is laat zich raden. Maar de distantie die Welles opvoert met de cameravoering en geluidsband komt een cerebrale noch een emotionele beleving ten goede. Voor een drama waarbij de kijker door de opgeworpen (taal)barrière vooral houvast zoekt bij zijn eigen ervaring met het stuk, is het landen van een nieuwe interpretatie teveel gevraagd. Wat dat betreft is Kurosawa’s Throne of Blood een interessantere en in dramatisch opzicht geslaagdere bewerking.

Steven Spielberg is een filmmaker die synoniem staat met Hollywoodfilm en over wie veel gepraat wordt binnen de mainstream cultuur. Op Salon Indien is hij nog nauwelijks besproken, en ik als flink fanaat van de populaire cultuur ga mij nu wagen aan een grootschalig project. Ik zal al het werk van Spielberg dat tot mijn beschikking is (al zijn bekende films en enkele bootlegs van oud en onbekend werk) in chronologische volgorde bespreken en toetsen aan vier factoren. Bij elke film volgt eerst een korte omschrijving en beoordeling op kwaliteit . Omdat Spielberg bekend staat als maker van schmaltzy emotioneel overtrokken “alle-registers-open-inclusief-de-violen”-melodrama ga ik al zijn films beoordelen op de sentiment-factor (gevolgd door de score in de Sentimeter. Slechte grap, ik weet het). Omdat Spielberg er ook een handje van heeft om onverwacht grimmige momenten of zelfs films aan zijn repertoire toe te voegen is er ook de Grimmeter, met een beschrijving van de algehele sfeer van de film en de grimmige scènes. En omdat Spielberg bekend staat als de ultieme filmmaker van de zomerblockbuster wordt elke film ook getoetst op zijn popcornfactor in de popcornmeter; hoeveel explosies, hoeveel autoachtervolgingen, hoeveel vuurgevechten, hoeveel gladde jongens en rondborstige dames zitten er in de film en hoe highconcept zijn de ideeën in de film? Oftewel, hoe meeslepend is de film, en hoe luidruchtig. Laten we in dit artikel helemaal beginnen bij het begin, bij Spielbergs korte film Amblin’.

Amblin’ (1968)

Een jonge, mannelijke, lifter raakt bevriend met een andere, vrouwelijke, lifter, en samen proberen ze te overleven in de hitte van de woestijn. Liefde bloeit, en de woestijn wordt steeds warmer. Uiteindelijk is daar de bevrijdende zee. Het is een dun plot, maar Spielberg houdt het interessant met zijn oog voor goede shots en interessante hoeken. De montage is een stuk ritmischer en experimenteler dan in Spielberg’s latere werk, en ook de afwezigheid van dialoog is opvallend. Het is een typisch debuut van een jonge filmmaker, die nog volop experimenteert met het medium, en niets laat zien welke richting Spielberg zich later op zou ontwikkelen. Spielberg op zijn meest ingehouden.

Ook op het gebied van drama blijft de film vrij ingehouden. De wanhoop bij de twee komt nooit tot hun pieken, en de enige emotionele piek is de bevrijding van het zeewater. Op dat moment komt slechts de emotie aan de oppervlakte, maar verder is het een nogal introvert filmpje, wat versterkt wordt door het gebrek aan dialoog en emotieloze charismaloze acteurs.

Voor nare momenten moet je ook niet in deze film aanwezig zijn. De wanhoop van de woestijn komt nauwelijks tot uitdrukking, maar zoals gezegd, de film is mooi geschoten. Helaas geen onthoofde apen of moorddadige haaien in deze film.

Een blockbuster is dit zeker niet. Dit is een totaal a-typische Spielberg waarbij het plot in vier woorden samen te vatten is: Lifters in de woestijn. Het is interessant te zien waar Spielberg vandaan komt en welke totaal andere weg hij is ingeslagen. Het filmpje is wel entertainend, maar de popcorn kan achterwege blijven, ook vanwege de korte speelduur.

Night Gallery: Eyes (1969)

Joan Crawford is een blinde, harteloze vrouw die de ogen van een man met flinke schulden overkoopt voor een experimentele oogoperatie. De operatie is slechts zodat ze voor 14 uur kan zien, langer kunnen vreemde ogen niet door het lichaam getolereerd worden zonder afstoting. Toch is ze bereid een man voor het leven blind te maken, voor een aantal uurtjes genot.

Dit segment uit een pilot voor een tv-serie was gebaseerd op een idee van Rod Serling, bedenker van The Twilight Zone, dus het valt te verwachten dat er een grote twist in het verhaal zit. Daarin zit ook de kracht van dit segment. Het is heerlijk Joan Crawford als vanouds er op los zien te schmieren terwijl ze haar bekomst krijgt. Ze is even krachtig als ze altijd is geweest, en ze straalt nog steeds die kille glamour uit. Ze acteert op de toppen van haar kunnen, en wordt geholpen door een goed script.

Maar dit is meteen ook het segment waar Spielberg’s visuele kwaliteiten uitkomen. Ook hier experimenteert hij er op los met technieken, die hier en daar gedateerd en cheesy zijn, maar op andere momenten het verhaal flink kracht bij zetten. Niet alles werkt even goed, en de film is grotendeels ingehaald door de tijd, maar als vingeroefening voor Spielberg en speelterrein voor Grande Dame Crawford werkt het wonderwel.

Sentimenteel is de film niet te noemen, maar het basisgegeven wordt uitgemolken op al zijn drama. Crawford is een prachtig dader/slachtoffer-figuur in deze morality tale, en terwijl haar lot terecht is komt er toch wel een vleugje medelijden om de hoek kijken.

Nee, geen Schindler’s List-drama of Jaws-gore hier, maar het basisgegeven is heerlijk grimmig en de uitkomst voor niemand prettig. Het is een typisch geval van boontje-komt-om-zijn-loontje, en Crawford haal net dat beetje meer drama eruit. Het idee had grimmiger uitgewerkt kunnen worden, maar Rod Serling is niet voor niets de koning van de bad-endings.

Dit is Spielberg die voor het eerst laat zien hoe hij zijn publiek tot in het uiterste kan bespelen. Hij trekt alle registers open om zijn publiek te pleasen, zowel visueel als in de acteursregie. Dit is Spielberg’s eerst ticket to Hollywood en laat duidelijk de richting zien die hij later op zou gaan.

Racisten, wees niet getreurd! De rassenhaat is weer booming business. Blank racisme, zwart racisme; we zijn van alle markten thuis. Ik heb het hier over The Blind Side, een film die niet in de Nederlandse bios verschijnt, maar wel op andere wijzen te bekijken is. Het wrange? The Blind Side werd genomineerd voor een Oscar, en Sandra Bullock kreeg er, alsof de nominatie voor Beste Film niet al schandalig genoeg was, een voor beste actrice. Niet dat haar acteerprestatie slecht was (kuch), maar elk reclamebord voor het wanstaltige product dat deze film is, is er een teveel.

De film is niets meer dan een stukje blanke schouderklopperij dat niet meer van deze tijd is. Deze schouderklopperij gaat namelijk ten koste van een Afro-Amerikaans jongetje, dat ‘vanzelfsprekend’ een erg zwaar leven achter de rug heeft. Achter de rug heeft, juist, want Sandra Bullock komt tussen hem en zijn verleden staan, reddende engel die zij is. Deels uit eigenbelang (alsof ‘deels uit eigenbelang’ al niet erg genoeg is) en deels omdat ze het waarlijk een zielig zwart jongetje vindt, mag hij bij deze rijke familie inwonen. Jongen blij, maar ook het blanke gastgezin blij, want hij blijkt briljant in rugby - een sport waarbij de familie flink wat vingers in de pap heeft.

En de moraal van dit verhaal? Die is krom. De blanke vrouw, die deels uit eigenbelang een zwarte jongen van geld voorziet en hem zo gelukkig maakt, is naar mijn bescheiden mening verkeerd bezig. Het is als liefdadigheid. Geld voor de armen, om het eigen geweten weer schoon te vegen. Dat het allemaal waar gebeurd is, lijkt een excuus te vormen om de film hier niet op af te rekenen. Maar eigenlijk maakt dat het allemaal veel erger. Deze blanke vrouw wordt immers ook in het echt een heldin genoemd omdat zij de zwarte jongen blank van binnen heeft gemaakt. Dit soort verhalen zijn er niet om groots verteld te worden. Jongetjes, ongeacht huidskleur, red je niet om er mee te koop te lopen. Die red je uit liefde, en anders laat je ze lekker lopen.

De film verschijnt hier niet in de bioscopen, omdat de film niet genoeg potentie zou hebben. De thematiek zou niet inslaan in een land als het onze. De vraag rijst op waarom wij zo bang zijn voor dit stukje blanke schouderklopperij? Zou dat niet perfect passen bij het politieke klimaat van vandaag de dag? Bij het debat op straat? Of anders bij het roemruchte verleden?

Maar misschien is de film wel echt te Amerikaans. Kortzichtig, met een superioriteitswaanzin. Dat wij, de blanken, onszelf schouderklopjes geven ten koste van de zwarten, en het vervolgens bekronen met wat extra schouderklopjes in de vorm van een Oscar, is dat ethisch wel helemaal juist? Het is recht praten wat krom is. Daarom: The Blind Side. Het restje racisme dat we maar niet onder ogen willen komen.

In 1865 schreef Lewis Caroll zijn Alice in Wonderland, enkele jaren later volgde het vervolg Through The Looking Glass. Sindsdien hebben deze surrealistische verhalen talloze kinderen én volwassenen vermaakt en geïnspireerd. Niet zo gek dus dat er tientallen film- en televisie-adaptaties zijn gemaakt. De bekendste daarvan is de animatiefilm van Disney uit 1951, de meest geliefde bij filmliefhebbers en critici waarschijnlijk de versie van Jan Svankmajer uit 1988, die als één van de weinigen zich beperkt tot het eerste boek, terwijl de meeste filmversies ook elementen uit het vervolg in één verhaal stoppen. De populairste daarvan zijn vermoedelijk Tweedle Dee en Tweedle Dum en het gebruik om de Queen of Hearts (uit Wonderland) de Red Queen (uit Looking Glass) te noemen. Beiden duiken ook op in deze nieuwste verfilming van de klassieker door Tim Burton voor Disney. Burton geeft een nieuwe draai aan het oude verhaal en dat is nodig, want wat zou een traditionele verfilming nog kunnen toevoegen aan wat er al bestaat?

Burtons Alice in Wonderland is niet alleen anders omdat je een 3D-bril kan opzetten en de film in 3D kan zien (iets wat overigens op wat projectielen die op je af worden geslingerd weinig toevoegt aan de beleving), maar vooral omdat het een soort vervolg op de boeken van Carroll is. Alice is nu negentien jaar oud en heeft haarzelf wijsgemaakt dat haar eerdere avonturen op jongere leeftijd slechts dromen waren. Geen gekke verklaring, want ze herbeleeft haar avonturen elke nacht weer in haar dromen. Ze heeft echter goede reden om weer terug te keren naar Underland (zoals het in de film door de inwoners wordt genoemd): ze wordt ten huwelijk gevraagd door vreselijke maar wel rijke en adellijke kwal. Hoogste tijd om weer eens het konijnenhol in te duiken, zoals het witte konijn uiteraard aangeeft met zijn zakhorloge.

Ook in Wonderland/Underland zijn de tijden veranderd. De Red Queen regeert met ijzeren hand (hoofden gaan er nu echt af, hoewel we dat niet te zijn krijgen) en iedereen voelt zich onderdrukt. Het geeft Burton de ruimte om zich uit te leven met zijn typische Gothische sets en duistere vormgeving – nog altijd geïnspireerd door het Duitse expressionisme – en dat is misschien wel het grootste pluspunt aan deze toch wat tegenvallende film. Desondanks overheerst geen gevoel van onderdompeling in de wereld van Alice, iets wat eigenlijk wel hoort bij het verhaal van Carroll. Dat komt vooral door het matige script, dat voor een Alice verhaal veel te cliché uitmondt in een soort episch bedoelde strijd tussen goed en kwaad.

Ondertussen worden wel zo nu en dan vrijheden met logica genomen die in een anarchistische, surrealistische versie van Alice zouden passen maar in dit wat te rechtlijnige script uit de toon vallen en juist benadrukken hoe de film té strak een traditioneel plot heeft. Dat de uitwerking hiervan ook nog eens te wensen overlaat en het met het epische gehalte van de eindstrijd en de opbouw daar naartoe nogal meevalt doen de film ook geen goed. Ondanks de duistere beeldtaal is het allemaal wat braaf en afgezaagd.

Vaste Burton acteur Johnny Depp voegt ook niet zoveel toe in de rol van de Mad Hatter, ondanks dat hij wel een veel grotere rol heeft gekregen dan in het oorspronkelijke verhaal van Carroll. Hij doet wel gek, maar echt leuk wordt hij niet. Het houdt een beetje het midden tussen de geïnspireerde mafheid van zijn rollen voor Burton in de jaren ‘90 en het dramatische dieptepunt dat zijn Michael Jackson imitatie in Charlie and the Chocolate Factory was. Veel met de Mad Hatter uit het boek heeft het niet te maken. Mia Wasikowska is degelijk als Alice, maar verre van bijzonder. Aangezien Alice hier een stuk sterker personage moet zijn dan ze doorgaans is en de ontdekking van haar eigen kracht en persoonlijkheid een feministische lading aan de film moet geven (wat culmineert in een ridicuul einde dat een loopje met de geschiedenis neemt op een irritante manier) is dat toch een zwaktebod.

Het kijkplezier dat er toch wel is komt vooral van de bijfiguren en hun vertolkers. Matt Lucas (die dikke van Little Britain)) is te herkennen in de ronde hoofden van de geinige Tweedle Dee en Tweedle Dum, wiens personages gelukkig niet veel veranderd zijn ten opzichte van het boek wat hun dialogen ten goede komt. De altijd grijnzende Cheshire Cat met zijn willekeurige verdwijnen en verschijnen, is in de meeste Alice adaptaties een hoogtepunt en met de stem van Stephen Fry is deze versie geen uitzondering op de regel, hoewel hij wel wat gemener en minder met het algemene goed bezig had mogen zijn. Alan Rickman geeft net als Fry op een leuke manier invulling aan de rokende rups, die hier vreemd genoeg Absolem heet.

Sowieso ergerde ik me zo nu en dan aan alle nieuwe namen die het geheel nogal een hoog Harry Potter gehalte gaven. Vrij onnodig naar mijn smaak. Ondanks dat de Red Queen en de Queen of Harts zijn samengevoegd tot één personage speelt Helena Bonham Carter haar wel erg leuk en zijn haar bedienden (kikkers en lopende vissen) een bron van genot. Het is dankzij de kleurrijke bijfiguren en sfeervolle sets dat de film net niet verveelt en er zo nu en dan wat te lachen valt. Verder is Burtons nieuwste tegelijk revisionistisch en te traditioneel. Er wordt een geheel nieuwe en gewaagde invulling van het Alice verhaal gegeven, maar deze is weer veel te afgezaagd en te braaf om te verrassen of enige echte indruk te maken. Het 3D-aspect voegt zo weinig toe dat het me niets zou verbazen als we over een paar jaar geen enkele film meer in 3D zien.

En dat waren ze dan alweer. Na weken van speculatie rondom zowel de aangekondigde nominaties als het nieuws omtrent de show werden afgelopen nacht (voor ons Nederlanders) de felbegeerde gouden mannetjes weggegeven. Er was weinig verassing in de acteercategorieën toen uiteindelijk Christoph Waltz, Mo’nique, Jeff Bridges en Sandra Bullock werden gehuldigd als de besten van het afgelopen jaar. Bridges nam in principe een Lifetime Achievement Award in ontvangst, net zoals Martin Scorsese dat twee jaar eerder had ervaren bij het winnen voor zijn regieklus aan The Departed. Bridges had naar mijn mening dan ook de mooiste reactie, of zoals The Guardian het op Twitter omschreef: “So the Dude was truer to life than I previously imagined.” Het hoogtepunt voor mij was de wegkwijnende James Cameron die met zijn overtrokken Avatar niet de beloftes waar maakte en hij bijna alle beeldjes aan zijn neus voorbij zag gaan richting ‘the little film that could’. Daarbij werd het prompt daarop internationale vrouwendag, gezien Kathryn Bigelow de eerste vrouwelijke regisseur was die het beeldje voor een regieklus in handen mocht nemen. Vreemder vond ik echter dat 81 jaar lang de Academy Awards bleek gedomineerd te zijn door de grote blanke man.

Tot zover het onderdeel dat over heel internet struint. De winnaars zijn bekend, de stress rondom de voorspellingen en of we daarmee iets zullen winnen is afgenomen. De ongeïnteresseerde mens zit ongestoord op zijn werk, terwijl wij als cinefielen volledig verslagen door het slaaptekort probeer wijs te worden uit onze eigen kritieken op de uitkomsten en de show. En dat laatste wil ik vooral even beetpakken. De Oscar is naast de grootste prijs die een filmmaker zich maar kan toe-eigenen ook vooral een enorme show vol bekende gezichten. Het zien van de vaak twee uur uitlopende ceremonie is te omschrijven als een kijkje in de wereld van de glitter en glamour, terwijl de makers en spelers in de zaal een beetje lopen te wise-cracken over hun carrière. Vooral mijn eerste Oscarnight ervoer ik als een bijzonder kijkdoosje, waar Ellen Degeneres (destijds de host) zo maar bij Steven Spielberg op schoot kroop om gefotografeerd te worden door George Lucas. Plotseling zijn al die onbereikbare mensen heel dichtbij en tegelijkertijd ook weer zo ver weg. De derde keer werkte mijn TVU Player niet meer en moest ik de volgende ochtend via een TVrip zien hoe de gebroeders Coen met wat droge woorden de awards in ontvangst namen en Hugh Jackman briljante inspeelde op de crisis met zijn bordkartonnen openingsnummer en flauwe montage stukjes. Het was een show, eentje die zichzelf niet zo serieus nam en juist daardoor een frisse adem blies. Dit jaar was het vooral veel van hetzelfde en tegelijkertijd geen van het beide.

Zoals gezegd gingen er speculaties in de rondte over de show zelf. Als eerste waren daar de producenten: Adam Shankman is een man van de familiefilms, die met zijn Hairspray remake heeft laten zien ook een eigen visie te hebben; Bill Mechanic is een producent van onder andere The New World en Coraline, twee eigenzinnige films die het vak zien als een kunst. Het zijn twee veelbelovende namen met een eigen visie, iets dat de Oscars ten goede zou komen. Zeker toen er werd aangekondigd de ceremonie wat te willen verjongen. Goede geluiden die ten onder gingen bij de aankondiging dat Steve Martin en Alec Baldwin zouden gaan hosten. Het probleem leek echter niet zozeer niet liggen bij de hosts. Martin en Baldwin sloegen een paar planken mis, maar krijgen krediet voor hun nonchalante opsommen van grapjes. Het was alsof ze er helemaal geen zin in hadden. Dat kan averechts werken, maar ik genoot van hun menselijke onkunde echt te overtuigen en de mate waarop ze daarvan gebruik maakten.

Nee, het bleek vooral het vreselijk rommelige programma dat voor mij de hele show verpestte. Het was oubollig en stijf en vooral heel erg pijnlijk. Zo viel een schermpje uit op een cruciaal moment, voegde de horror-montage eigenlijk helemaal niet echt iets toe, waren de breakdancers niet om aan te zien en deed geen enkele op het podium staande figuur mijn hartje sneller kloppen. Alleen het eerbetoon aan John Hughes kwam goed tot zijn recht door een respectvolle choreografie van de acteurs en actrices afgewisseld met een prachtige montage van zijn levenswerk.

Ben Stiller als Na’vi

Maar om niet te blijven hangen in kritiek probeer ik mijn punten over te brengen door middel van enkele ideeën die de Oscars 2011 dragelijk zouden kunnen maken:

Geen Hosts
Ondanks dat ik dus geen haat koesterde tegenover Baldwin en Martijn ontging mij een beetje het concept van de host. Na vier keer zie ik een terugkomend irritatiepunt dat de host eigenlijk te weinig in beeld is en eigenlijk nauwelijks een toevoeging heeft. Alleen de opening heeft nog echt een functie, maar snel daarna worden ze ondergedompeld in een bad van hoofden die ook best goede grappen kunnen maken. Mijn idee zou dan zijn: kies iemand voor de opening om een paar rake klappen te geven aan het publiek en laat de personen die de awards komen uitreiken gewoon lekker hun ding doen. Op die manier ontstaat er meer rust en kunnen daadwerkelijk interessante dingen worden tentoongesteld. Zoals:

Meer visuele pret
Ondanks de wat misplaatst aanvoelende Horror-montage van dit jaar, kon ik zeker wel genieten van zijn insteek. Het is goed om bepaalde genres/mensen/vakken beter in beeld te brengen. Zo werd de uitreiking van de korte film voorafgegaan door een inspirerend filmpje waarin die korte film Oscarwinnaars vertelden dat de korte film een heel erg belangrijk onderdeel is. Hetzelfde gold voor de uitleg van Morgan Freeman bij Sound Mixing en Sound Editing. Het is prettig om naar te kijken en werkte perfect.

Besteed meer aandacht aan de awards
Waarom werden Roger Corman, Lauren Bacall en dergelijken in een klein hoekje gedrukt? Interesseert niemand zich meer in het ontstaan van de film? Vind niemand het meer boeiend om te kijken naar de mentors van onze huidige regisseurs en acteurs? Dit kan prima opgerekt worden, zeker omdat het zorgt voor over emotionele bejaarden die eindelijk hun welverdiende prijs in ontvangst mogen nemen, iets waar de Academy van houdt. Het maakt goede televisie, dus waarom niet? Daarbij had een compilatieclipje van Corman films prima tot zijn recht gestaan en zou de horror-montage ook logischer overkomen.
Daarbij vloog Best Picture voorbij, alsof men erop uit was een anticlimax te maken. Waarom moesten per se al die films door de hele show worden opgesomd? Het was mooier geweest als men hetzelfde had gedaan als bij de Best Actor en Best Actress awards: een persoonlijk eerbetoon per film vlak voor de uitreiking ervan.

Doe iets gewaagds!
Producenten Shankman en Mechanic wouden de boel verjongen, in de hoop dat er dit jaar meer mensen kijken dan vorig jaar. Prima, maar daar ligt denk ik niet zozeer het probleem. Goede televisie is niet meteen jonge televisie. Goede televisie is wanneer er iets gebeurt waar daadwerkelijk over gepraat kan worden. Doe iets vreemds, iets ongepast, choqueer! Kondig enkele dagen van te voren aan dat James Cameron een Award uitreikt terwijl hij in de fik staat, waarna hij net op tijd wordt uitgeblust door Steven Spielberg. Het riekt misschien naar effectenbejag, maar het levert wel kijkcijfers op. Dus zorg ervoor dat Jason Reitman bezopen zijn award in ontvangst neemt, laat Danny Boyle de microfoon swaffelen en laat Johnny Depp eerst het beeldje onderkotsen alvorens hem aan Terry Gilliam te geven. Je snapt inmiddels wel wat ik bedoel.

Het is natuurlijk geen MTV Awards, maar het is niet erg voor de Academy om zijn broekriem wat losser om zijn buik te laten hangen. Het zien van breakdances die op de genomineerde scores wat truukjes doen voelde hetzelfde als die te oude oom die dan dronken besluit te gaan rappen. Het is niet zo makkelijk dat je de sterren van Twilight, Zack Efron en Miley Cyrus uitnodigt om meteen een nieuw publiek te bereiken. Nee, die veertien jarige meisjes krijgen hun portie fandom wel via YouTube. Het moet goed in elkaar zitten en overtuigend grappig zijn. Dat is moeilijk, maar doe er dan maar wat meer moeite voor, want wat jullie dit jaar hebben vertoond was haast te pijnlijk om uit te zitten.

Vanavond is het zover, dan worden de Academy Awards weer eens uitgereikt. Gisteren kon u onze voorspellingen lezen over de genomineerden. Vandaag kijk ik naar de grote ontbrekenden. Het komende lijstje is compleet subjectief en beschrijft geenzins de mening van geheel Salon Indien. Het is een persoonlijke top vijf van films, acteurs en regisseurs die wat mij betreft genomineerd hadden mogen worden. Let wel, sommige van de genoemde films zijn wel genomineerd in andere categorieën, maar zijn opvallende ontbrekenden in anderen. Een van de noteringen in mijn lijstje is te laat uitgebracht om genomineerd te worden voor dit jaar, en te vroeg om genomineerd te worden voor volgend jaar. Doormiddel van een keuze van de studio bevindt deze zich in een dode zone. Niet alle fouten zijn dus gemaakt door de stemmers van de Acadamy. De grootste fout echter wel: Waarom is in vredesnaam het vreselijke, drakerig zoete, randje racistische, slecht gemaakte The Blind Side genomineerd?

5. A Single Man

A Single Man is slechts eenmaal genomineerd. Acteur Colin Firth neemt misschien wel een beeldje mee naar huis voor zijn rol, en dat zou niet geheel onverdiend zijn. Opvallend is echter de afwezigheid in een tweetal technische categorieën. Regisseur Tom Ford is oorspronkelijk een mode-ontwerper, en de kostuums in A Single Man zijn fenomonaal en stijlvol. Dat de prachtige pakken niet genomineerd zijn is een misser. A Single Man is namelijk de meest stijlvolle film die de afgelopen jaren uitkwam. Ook visueel is het om door een ringetje te halen. De cinematografie is fantastisch, en een nominatie voor Best Cinematography was op zijn plaats geweest. De film maakt prachtig gebruik van kleurenfilters, licht en slow-motion. Als geheel is A Single Man misschien emotioneel te weinig uitgediept, maar visueel behoort de film tot de beste van de afgelopen jaren. De kilte van de film is misschien de reden dat A Single Man niet genomineerd is voor beste film, maar het kan ook de homo-erotische lading zijn (zonder dat er een politieke boodschap aan verbonden wordt zoals bij Milk) die bij de conservatieve Academy niet geheel in het straatje lag. A Single Man is zeker niet de beste film van het jaar, maar had wel in plaats van The Blind Side genomineerd mogen worden.

4. Shutter Island

De studio vertrouwde Shutter Island niet. Het is een genrefilm, en een genrefilm kan nooit genomineerd worden voor een Oscar, right? Maar toen werd 2010 opeens het jaar waarin ook genrefilms Avatar, Up, District 9 en Inglourious Basterds een nominatie kregen. De studio had de release van Shutter Island helaas al vooruit geschoven, waardoor nominatie vrijwel onmogelijk werd. Jammer, want als iemand het verdient om genomineerd te worden voor Best Director dan is het Martin Scorsese. Het vakmanschap van Scorsese maakt Shutter Island een van de beste thrillers van de afgelopen jaren. Maar de echte ster is Leonardo DiCaprio die een ijzingwekkend sterke rol neerzet: tegelijkertijd gehard, paranoide en kwetsbaar, met een perfecte beheersing over mimiek. De wendingen in het verhaal hadden niet half gewerkt zonder het spel van DiCaprio. Was Shutter Island op tijd gereleased, dan had Jeff Bridges flinke concurrentie gehad.

3. Where the Wild Things Are

Where the Wild Things Are was financiëel een flop, en dat verklaart misschien de opvallende afwezigheid. Laat je echter niet bedriegen, Spike Jonze had genomineerd moeten worden voor Best Director. De lijst voor Best Director is nu voornamelijk een bloemlezing van Best Picture, en Spike Jonze verdient de nominatie zeker. De visuele kant en de emotionele kant van Where The Wild Things Are zijn perfect op elkaar uitgespeeld en Jonze durft risico’s te nemen. Ook hoofdrolspeler Max Records had een nominatie verdiend, in een categorie die niet uitblinkt in verrassende keuze’s. En hoewel Avatar visueel niet te verslaan is heeft Where The Wild Things Are evenzeer geloofwaardige visual effects die zeker op dezelfde hoogte staan van District 9. Grootste misser is de non-nominatie voor Beste Original Score. De score van Karen-O and the Kids is briljant en uitdagend en past precies bij de sfeer van de film. Er is al gekozen voor uitdagende scores in jeugdfilms, maar Where The Wild Things Are had perfect in dat lijstje gepast.

2. Ponyo on the Cliff By the Sea

Toegegeven, de concurrentie is stevig in de Best Animated Picture-regionen. Maar als een middelmatige Disney-film met rare boodschap als The Princess and the Frog genomineerd kan worden… Ponyo on the Cliff By The Sea is een ouderwetsche Miyazaki, een terugkeer naar My Neighbour Totoro’s kinderlijke eenvoud, na het matige Howl’s Moving Castle. De zeewereld is heerlijk naief genaimeerd, het script eenvoudig en schattig, de karakters uniek. Was goede concurrentie geweest voor Up, maar de Academy koos om een andere underdog te nomineren: The Secret of Kells. The Secret of Kells is een prima film, maar ik vermoed dat Ghibli een grotere concurrentie had kunnen zijn voor Pixar.

1. Mélanie Laurent (Inglourious Basterds)

En dan nu de grootste misser. Wat dachten de hoge omes in hemelsnaam? Kom op, laten we voor Best Supporting Actress tweemaal dezelfde film nomineren (Up in the Air) en dan ook nog een weggooirolletje voor Penélope Cruz erbij mieteren voor de exotische keuze…! En Mélanie Laurent dan? Tuurlijk, Inglourious Basterds heeft al een nominatie voor Best Supporting Actor, en gaat die waarschijnlijk winnen. Maar Christoph Waltz’s Kolonel Hans Landa had niet half dezelfde indruk gemaakt als hij Melanie Laurent niet als tegenspeler had. Zij is het hart van de film, en de strudelscène is een meeting van twee acteerkanonnen. Zonder Melanie Laurent hadden we niet een emotionele kern in de film, had de boodschap over de kracht van Cinema niet half gewerkt en was de film teveel doorgeslagen naar komische geweldsverheerlijking. Door de serieuze rol van Laurent werkt de finale. De balans in de film is door haar acteerwerk precies perfect, en het is duizend maal zonde dat alleen Christoph Waltz uitgelicht wordt. Hij steelt dan wel de show, maar Soshannah houdt de film binnen de bocht.

Al een aantal jaar houdt Filmorama.nl een jaarlijkse oscarvoorspellingspoll onder verschillende filmblogs, en Salon Indien doet dit jaar mee. Onder de verschillende redactieleden werd gevraagd om hun voorspellingen online te pleuren, en hieronder volgt de gezamenlijke lijst die opgestuurd voor mededing in de ludiek genaamde Oscar Orakel Olympiade. De lijst is te vinden op http://www.filmorama.nl/oscarorakelolympiade maar hieronder volgt onze lijst ook met korte verklaringen en uitleg. Tevens werd vanuit Film-O-Rama gevraagd naar onze gok voor de kortste speech. Wij gokken niet te hoog en schatten op 43 seconden en 4 nanoseconden.

Best Picture gaat naar The Hurt Locker
Er was een flinke discussie gaande in over wie er nu zou winnen: The Hurt Locker of Avatar. Er bestond geen twijfel over de grootste competitie binnen deze categorie en dat The Hurt Locker het verdiende leek ons meer dan logisch. Maar de grote vraag was of de Academy ging voor production value of kwaliteit. Met één stem overwinning kozen wij voor The Hurt Locker. Mocht Avatar winnen dan zou het de best verkopende Oscarwinnaar aller tijden zijn, en mocht The Hurt Locker winnen dan zou het de, wat centen betreft, minst succesvolle Best Picture winnaar zijn.

Best Director gaat naar Kathryn Bigelow voor The Hurt Locker
Ook hier ging het kop aan kop, want wederom was het de vraag wie van de twee ex-geliefden zou winnen. Onze redactie hoopt dat Kathryn Bigelow de eerste vrouwelijke regisseur is die wint en gokt dus wederom op The Hurt Locker.

Best Actor gaat naar Jeff Bridges voor Crazy Heart
Unaniem waren we het er over eens dat Jeff Bridges in vorm als alcoholistische countryzanger het wel goed zou doen bij de melodramatisch ingestelde Americana-liefhebbers van de Academy.

Best Actress gaat naar Sandra Bullock voor The Blind Side
Over het acteertalent van Sandra Bullock gaan we het niet hebben. Of… nee, toch wel, want het echt is bedroevend. We vrezen met z’n allen (unaniem) het ergste en gaan er van uit dat de Academy een slechte smaak heeft. Sandra Bullock die een kringgebed leidt tijdens Thanksgiving terwijl American Football aanstaat op de televisie zal bij de patriottistische zieltjes van de stemmers goed vallen.

Best Supporting Actor gaat naar Christoph Waltz voor Inglourious Basterds
Vanuit het niets was hij daar: Christoph Waltz. Hij kwam, zag en stal de show. Zal de Academy vallen voor het succesverhaal van Christoph Waltz en de briljante rol belonen? Wij vermoeden, eensgezind dat we zijn, van wel.

Best Supporting Actress gaat naar Mo’nique voor Precious
Een komediante die een tegendraadse rol speelt. Dat gaat er wel in bij Hollywood. Wij meelopertjes waren er allemaal over eens dat Mo’nique er wel eens met de oscar vandoor zou kunnen gaan. Serieus, onze redactie is net één grote vrolijke hippie-familie. Vele handen op een buik. Welke, dat mag u bepalen.

Best Animated Feature Film gaat naar Up
Up is de gedoodverfde winnaar en wederom was er geen enkele discussie dat Pixar er wederom met het gouden beeldje vandoor zou gaan. De concurrentie is echter wel erg hoog dit jaar en noemenswaardig is dat Up de enige computeranimatie in het rijtje nominaties is. Dat is voor het eerst sinds jaren, zeker als je nagaat dat er maar liefst twee stop-motion animatiefilms genomineerd zijn.

Best Original Screenplay gaat naar Quentin Tarantino voor Inglourious Basterds
Bijna allemaal waren we het erover eens dat Quentin Tarantino dit jaar wel eens zou kunnen winnen. De concurrentie is sterk, maar Tarantino heeft een van de stevigere scripts met een uniek uitgangspunt. Originaliteit wordt hopelijk beloond.

Best Adapted Screenplay gaat naar Jason Reitman en Sheldon Turner voor Up in the Air
Hoewel weinig van ons echt konden genieten van Up in The Air is het typische Oscarbait. Wij verwachten dan ook dat Reitman er met de prijs vandoor gaat.

Best Foreign Language Film gaat naar The White Ribbon
Hier was sprake van een split-vote. De ene helft dacht Un Prophète, de andere helft Das Weisse Band. Het muntje bepaalde. Wij zetten ons geld in op dat Duitse epos van Haneke.

Best Original Score gaat naar Up
En toen brak de ruzie uit. Wederom een split-vote, ditmaal tussen de twee animaties. De ene helft dacht Fantastic Mr. Fox, de anderen gingen voor Up. Strootje trekken bracht de oplossing. Up krijgt onze stem.

Best Original Song gaat naar Crazy Heart
Slechts een dwarsligger gokte op een Disney-song, maar de rest ging voor Crazy Heart. De dwarsligger veranderde zijn vote op het laatste moment om niet al te veel gezichtsverlies te leiden en dat maakt de gok wederom unaniem. Inhoudelijk hebben we er niets over te melden.

Best Documentary Feature gaat naar The Cove
The Cove krijgt de beste buzz en de lemmingen in ons duiken zonder gezond verstand van dezelfde klif. The Cove is namelijk een spannende en indrukwekkende documentaire over een hip onderwerp: walvis en dolfijnen-jacht. FUCK YOU WHAAAALE!

Best Documentary (Short Subject) gaat naar The Last Truck: Closing of a GM Plant
Ah, de categorieën waar niemand echt iets aan heeft. Enkelen brachten een blanco stem uit, terwijl anderen via natte vingerwerk iets wisten te achterhalen. De meesten dachten dat de Amerikanen hun stem dicht bij huis zouden uitbrengen, en zouden kiezen voor het meest actuele onderwerp. Crisis-docu The Last Truck is onze gok.

Best Short Film (Live Action) gaat naar Instead of Abracadabra
Wederom natte vingerwerk. Geen enkele overlappende stem en een potje Rock Paper Scissors bracht uitkomst. Fedor’s stem voor Instead of Abracadabra werd ingevuld op de Orakel-stippellijntjes.

Best Short Film (Animated) gaat naar A Matter of Loaf and Death
Zal Nick Park wederom een Oscar krijgen voor zijn Wallace en Gromit-creatie? Wij gokten van wel. Unaniem. Ook al is het een matige herhaling van zetten.

Best Art Direction gaat naar Avatar
Wat dacht u dan? Precies.

Best Cinematography gaat naar The White Ribbon
Ruzie. De ene helft dacht Harry Potter, de andere helft eurodrama. Een potje strippoker besliste onze vote voor The White Ribbon.

Best Costume Design gaat naar The Young Victoria
Kostuumdrama en de Academy Awards gaat samen als appel en taart.

Best Makeup gaat naar The Young Victoria
Kostuumdrama en Academy Awards gaan samen als Bassie en Adriaan, hoewel Star Trek ook een goede kans heeft.

Best Film Editing gaat naar The Hurt Locker
Twijfel, maar wederom won The Hurt Locker met een kleine meerderheid van stemmen. Geen wonder, want de suspense-opbouw binnen de elkaar opvolgende shots is ongekend sterk.

Best Visual Effects gaat naar Avatar
Ja. Duh. Natuurlijk. Wat dacht u dan?

Best Sound Editing gaat naar Avatar
Sommige dachten Up, de meesten dachten Avatar. De kleren beven ditmaal aan.

Best Sound Mixing gaat naar Transformers: Revenge of the Fallen
Een beetje een splijtzwam voor de redactie en het kan de val van Salon Indien zijn, met daarbij een glorieloze ondergang binnen de Oscar Orakel Olympiade, maar wij gingen toch voor Transformers 2. Avatar is de gedoodverfde winnaar, en Transformers is zonder meer een kutfilm, maar niet voor niks kon Bram een recensie volpleuren met geluidseffecten.

De uitslag zal volgen op de officiële Oscar Orakel Olympiade website. Dan rest ons te zeggen: mogen wij winnen.

Het zijn van een filmfestival programmeur lijkt me een enerzijds geweldige doch erg vermoeiende taak. Kirsten Ruber en Lisa ter Berg kregen als oprichters tijdens de aanloop naar de tweede editie van het Go Short Film Festival ruim 900 korte films opgestuurd. Deze enorme hoeveelheid moest gereduceerd worden tot slechts 300 titels, waarvan ik er slechts 7 zou gaan zien op een speciale persdag. Binnen de anderhalf uur durende screening kwam ik terecht in zeven totaal verschillende werelden waar veelal jonge filmmakers experimenteerden tot ze erbij neer vielen. Want dat is het mooie van de korte film: er is genoeg, bijna te veel, ruimte om te doen wat in langspelers niet zou kunnen werken. Bepaalde momenten kunnen worden uitvergroot tot een opzichzelfstaande film, waarbinnen dan weer gespeeld kan worden met de rekbaarheid van het medium. Vooral in deze tijd, waarin film toegankelijk is voor elke idioot met een telefoon, fotocamera of videocamera.

De vraag die dan meteen terugkeert is die van de kwaliteit tegenover kwantiteit. Is het bevorderlijk voor de filmwereld dat iedereen zich kan laten horen als hij dat zou willen? Zelfs filmmakers die boven het gemiddelde YouTube filmpje staat is bewust van zijn plaats waardoor af en toe nare pretenties ontstaan. Zo werd dat duidelijk in de allereerste film die werd vertoond. In vijf minuten wisselt regisseur Gÿorgi Kristóf drie keer van shot, terwijl een jonge vrouw van een kapotte auto door een landschap van wrakken loopt naar een schaftkeet waar ze haar baby verkoopt en uiteindelijk terug bij de auto het geld telt en beseft wat ze heeft gedaan. Alles wees erop dat Kristóf is geïnspireerd door de gebroeders Dardenne en met name hun L’Enfant, want Hranice was niets meer dan een vergroting van een bepaald moment uit die eerstgenoemde film. De ruimte die de regisseur dan kan benutten binnen zijn korte vertelling verpest hij met twee lelijke shot overgangen (waarvan de tweede totaal onlogisch leek) en het zijn van volledig inwisselbaar. Had het meer impact gehad als de film in kleur was geschoten? Had het meer impact gehad als de film zich afspeelde in een korenveld? Had het meer impact gehad als de vrouw aan het einde gewoon vrolijk naar huis ging, terwijl uit een moreel standpunt totaal onmogelijk lijkt te zijn? Ik denk dat als ik deze vragen bij de regisseur zou neerleggen dat hij zich dan geen houding zou weten te geven. Het kan allemaal en misschien heeft het meer impact.

Anderzijds was daar het hilarische Logorama, eentje die in een rap tempo over het internet paradeert sinds de Oscar nominatie voor beste korte animatiefilm zijn bekend gemaakt. De wereld van Logorama is volledig opgebouwd uit, je raad het al, logo’s. Michelin-mannetjes zijn politieagenten, de Pringles kop is een viezerik en Ronald McDonald heeft veel weg van Heath Ledger’s The Joker. Het Franse H5 animatieteam laat zich volledig gaan in het verwijzen naar en lachen om grote merken, terwijl je als publiek bij probeert te houden wat er aan je voorbij trekt. Er is zo ongelofelijk veel te zien binnen 16 minuten dat een herkijk haast een vereiste lijkt te zijn. Het moment waarop de wereld van Logorama lijkt te vergaan doordat plots de grond begint te scheuren en uit die scheuren heel kort het Xbox logo is op te maken was een van die vele momenten waarop ik een lach niet meer kon onderdrukken. Er zit dan natuurlijk nog een laag achter die de Westerse massaconsumptie bekritiseerd, maar dat interesseert op dat moment weinig.

Het opvallende is dan meteen de diversiteit van het programma. Een moment na de aftiteling van Logorama belandde ik een absurde live-action komedie uit Zweden, waarna ik plotseling weer probeerde te begrijpen wat het gedoe rond het neerhalen van de vlaggen op de Pakistaanse en Indiase grens precies betekende. Het C’est Gratuit Pour Les Filles is op haar beurt een ingekorte langspeelfilm, dat qua stijl veel weg had van de gebroeders Dardenne, en een vrij modern onderwerp behandelt. Volledig uit de hand geschoten zien we twee jonge meisjes die naar een feestje gaan waar een van de twee een jongen oraal bevredigd. Stiekem wordt er een filmpje van gemaakt en op internet geplaatst, waarna het meisje in kwestie door de grond zakt en met haar probleem probeert te kampen. Hoewel ik her en der wat morele problemen had met de oplossing bleek het een sterke kortfilm die goed laat zien wat ons zoal bezighoudt.

Diversiteit is wederom het sleutelwoord, zeker omdat het festival naast recente fictie, documentaire en animatie films ook nog thema programma’s heeft staan. Een aanrader dit jaar is zeker de loep op het science fiction genre, waarbij wordt afgewisseld tussen recente experimenten uit binnen- en buitenland en klassiekers als George Lucas’ Electronic Labyrinth EB THX 1138 en Chris Marker’s briljante La Jetée. Verder wordt aanstormend talent Simon Ellis in het zonnetje gezet, waarvan ik slechts het vindingrijke Telling Lies heb gezien, en wordt er aandacht besteed aan de opkomende voetbalkoorts van het WK.

Betreurend ervoer ik het feit dat ik slechts een fractie van elk programmaonderdeel voor de kiezen kreeg. Als aspirant filmmaker en mijn overtuigende geloof in de kracht van de korte film als broedplaats voor het almachtige experiment kan ik niets anders dan jaloers zijn op de mensen die in de buurt van Nijmegen wonen. Hoe graag ik films als Please Say Something of La Jetée op het grote doek zou willen ervaren. Of misschien Menno Otten tegen het lijf lopen om zijn hemd van het lijf te vragen over In Een Vergeten Moment. Het andere voordeel van zo’n festival is dat er een bepaald publiek op af komt, veelal zelf filmmaker, maar ook de doorgewinterde filmliefhebber die eens wat anders wil zien. Want daar is dit festival, denk ik, vooral voor: het ontmoeten van nieuwe gezichten, al is het via het witte doek, terwijl je opnieuw leert kijken naar concepten en beelden waar je nog nooit eerder mee te maken had gehad. Lang leve de viering van de kortfilm!

Het Go Short International Short Film Festival vindt plaats tussen 17 en 21 maart 2010 in het Lux in Nijmegen. Kaarten zijn via de website te reserveren.

Twee weken geleden werd de nieuwste film van Martin Marcantonio Luciano Scorsese , Shutter Island, in Nederland uitgebracht. Zijn 35ste alweer, als je al zijn werk meerekent. Voor mij aanleiding om eens een blik terug te werpen op zijn omvangrijke oeuvre in een serie artikelen. In de komende weken rangschik ik al zijn werk, van zijn minste naar zijn beste films, in brede categorieën opgedeeld. Desalniettemin geldt: hoe lager in het artikel, hoe meer ik de film waardeer. Ik zal de reeks afsluiten met een recensie van Shutter Island, inclusief een overweging waar deze in de rangschikking moet staan naar mijn smaak. Drie weken geleden trapte ik af met het mindere werk van de meester, daarna volgde het goede werk en het betere. Deze week bespreek ik:

De geweldige films van Martin Scorsese
De Engelse criticus Derek Malcolm omschreef geweldige films ooit als volgt: “A great movie is a movie I cannot bear the thought of never seeing again.” Een mooie definitie die waarschijnlijk wel alleen voor filmliefhebbers geldt. Desalniettemin is hij wat mij betreft van toepassing op de onderstaande zeven films, die ik zeker niet voor het laatst gezien heb. Stuk voor stuk zijn het fantastische films die tot de absolute elite van de mogelijkheden van het medium zoals Scorsese dit gebruikt behoren. Ergens is te betreuren dat de recentste titel alweer vijftien jaar oud is, maar wat mij betreft zijn deze films tijdloos en dus deert het niet echt. Heb je een van deze titels nog niet gezien, ga daar dan meteen wat aan doen!

The Age of Innocence (1993)
In een tijd dat de Merchant-Ivory producties de kostuumfilm definieerden en van het genre een reeks mooi aangeklede boeken maakte (in de woorden van Quentin Tarantino: “They ain’t plays, they ain’t books, they certainly ain’t movies, they’re films. And do you know what films are? They’re for people who don’t like movies.”) komt Scorsese met een kostuumfilm die weer leven in het genre blaast. De onderdrukte passie spat van het scherm en hoeft eens niet alleen van de acteurs te komen maar wordt ook benadrukt door het karakteristiek drukke camerawerk, de energieke montage en de muziek van Elmer Bernstein. Niet dat de acteurs hun werk niet doen. Daniel Day-Lewis is zoals altijd ijzersterk als de man die kiest voor een veilig huwelijk dat hem opgelegd wordt door sociale omgangsregels in de bovenklasse van New York in 1870, Michelle Pfeiffer is nooit beter geweest dan de in ongenade gevallen gravin waar hij naar verlangt en Winona Ryder is zelden zo subtiel als de schijnbaar naïeve verloofde van Day-Lewis. Zoals vaker in films van Scorsese is de protagonist een man een outsider die verscheurd wordt door zijn verlangen en plichtsbesef, in dit geval naar zijn sociale kringen en familie toe. De ondraaglijke spanning en twijfel waar zijn personage onder gebukt gaat is goed voelbaar, wat zowel zijn verdienste als die van Scorsese. Tien jaar later werkte ze opnieuw samen, wat resulteerde in één van Day-Lewis’ beste rollen. Laten we hopen dat hij binnenkort weer eens opduikt in een Scorsese.

Mean Streets (1973)
Het eerste meesterwerk van Scorsese barst van de nerveuze energie, de katholieke schuldgevoelens en De Niro’s explosieve doorbraak. Scorsese’s alter ego Charlie (Harvey Keitel) wil een goede man zijn, maar kan zijn werk voor zijn gangsteroom en zijn clandestiene relatie met zijn epileptische nicht niet mee rijmen. Nadat hij verlekkerd naar een danseres heeft gekeken, houdt hij zijn hand boven een vlam om zichzelf te straffen voor zijn zondigheid. Zo zou hij zichzelf nog lang kunnen blijven pijnigen maar zijn interne existentiële en religieuze conflict wordt naar buiten gebracht door het gevaarlijke gedrag van vriend Johnny Boy (De Niro). Zijn intrede in de film is legendarisch: terwijl zijn personage in slow-motion een bar binnenloopt, wordt hij op de geluidsband begeleidt door de eerste tonen van Jumpin’ Jack Flash van de Rolling Stones: “I was born in a crossfire hurricane” – de openingszin slaat zowel op Johnny Boy als Charlie. Het begin van Scorsese lange, vruchtbare relatie met de Rolling Stones en het inzetten van rockmuziek om sfeer te scheppen en indirect commentaar te geven op de beelden.

Casino (1995)
Wordt onterecht vaak gezien als een mindere variant op Goodfellas, hoewel er toch fundamentele verschillen bestaan tussen de twee films en deze de eerdere film eerder aanvult dan kopieert. Daar waar Goodfellas een alternatieve Amerikaanse droom toont en op die manier ook het kapitalisme bekritiseert, is Casino veel directer in zijn kritiek op de leegheid van de droom van de personage. Voor hen is het Las Vegas van de jaren ’70 en ’80 een paradijs dat ze als hun eigen koningrijk beschouwen en leegplunderen. Het levert ze uiteindelijk echter niets op. Sommigen noemen Casino het filmische equivalent van sterke cocaïne: na de extreme high van de bruisende eerste helft volgt de extreme low van de rustigere tweede helft waarin het paradijs verloren gaat. Dat voor hen alleen uit geld bestaat (noem mij een film waarin meer shots van dollars zitten) en nooit gelukkig kan maken. Want geluk speelt geen rol in deze zielloze stad en leefwereld waarin de mensen worden omringd door een glimmende, kitscherige mise-en-scène die hun lege innerlijkheid reflecteert en hen soms zelfs verslindt, een van de sterkste aspecten van de film.

The Last Temptation of Christ (1988)
De beste film over Jezus Christus en de basis van het Christelijke geloof die ik ken. Scorsese’s eerste poging het gelijknamige boek te verfilmen werd financieel onverstandig verklaard onder druk van katholieke belangengroepen die aanstoot namen aan het idee dat Jezus ooit door iets verleid zou kunnen worden. Diezelfde bewegingen protesteerden opnieuw toen Scorses vier jaar later er wel in slaagde zijn visie op het witte doek te krijgen en waren grotendeels verantwoordelijk voor het floppen van de film, ondanks dat ze deze zelf nooit zagen. Naar mijn mening misten zij compleet het punt van de film. Naast dat Jezus nooit echt wordt verleid (op het kruis hangend heeft hij een moment van twijfel, dat wij als visioen zien van een alternatief leven waarin hij meerdere malen trouwt, kinderen heeft en zijn dagen als boer slijt) is het juist zijn menselijkheid die hem ontvankelijk maken voor zulke gedachtes wat hem zo bijzonder maakt. Nooit wordt in betwijfeld dat hij de zoon van God is, maar daarnaast is hij ook een man. Eentje die in eerste instantie twijfels heeft over zijn roeping en die dus op het hoogtepunt van zijn lijden voor de zonden van de mens één moment droomt van een gelukkig alternatief. Dat hij toch kiest voor het lijden en de zelfopoffering ondanks zijn menselijkheid en verleiding, maakt zijn offer juist zo indrukwekkend en doet hem boven die verleiding en menselijkheid uitstijgen. In het geval dat hij geen mens zou zijn en alleen maar goddelijk, dan stelt dat offer veel minder voor in mijn ogen. Neem de menselijke pijn en sterfelijkheid weg, en wat blijft er dan noog over om op te offeren? Als atheïst heb ik doorgaans weinig op met verhalen over Christus, maar Scorsese maakt Jezus een echt persoon in plaats van slechts een symbool, en eigenlijk alleen in deze versie begrijp en voel ik de inspiratie die hij is voor zovelen. Met dank aan Peter Gabriel voor de muziek.

Goodfellas (1990)
Je kan je hele leven hard werken en nooit die zo begeerde Amerikaanse droom bereiken. Of je kan die droom een wapen in zijn snufferd duwen en hem voor jezelf opeisen. Wat hem betreft leeft Henry Hill in Goodfellas die droom. Een alternatieve Amerikaanse droom, maar waarom zou je je hele leven voor een hongerloontje in het zweet werken als het veel sneller en spannender kan? Als gangster kan Henry even van een vrijheid en rijkdom proeven die zijn arbeidersfamilie anders nooit zou zien. Scorsese verleidt je even met een romantisch beeld van het gangsterleven, maar al snel wordt duidelijk dat Henry helemaal geen luizenleventje vol glamour leidt: hij is eigenlijk 24 uur per de kost aan het verdienen op een zeer gevaarlijke en stressvolle manier. Nou had hij daarmee nog een redelijk bestaan kunnen leiden, maar de verleiding van excessen zijn te groot voor Henry, en de excessen van dit alternatieve kapitalistische systeem slokken hem op. Uiteindelijk staat hij stijf van de coke en de stress, wat resulteert in een van de meest memorabele filmsequenties van de jaren ‘90. Maar deze climax is niet de enige fantastische scène in de film – die zit er vol mee. Waarin Scorsese telkens weer aantoont het medium film meester te zijn op zijn eigen unieke wijze. Zelfs al was het geen schrijnende analyse van de Amerikaanse leugen, dan nog zou het een genot om naar te kijken en te luisteren zijn, want de montage, het camerawerk en de popmuziek heeft Scorsese zelden beter ingezet.

Raging Bull (1980)
Dit passieproject van Robert De Niro dat ook de passie van Scorsese werd na de zwartste periode uit zijn leven (beheerst door een depressie en een cocaïne-verslaving, die hij beide versloeg met behulp van De Niro en diens overtuiging dat Scorsese deze film moest maken) is de beste biopic en beste sportfilm uit de Amerikaanse filmgeschiedenis geworden. De permanent paranoïde Jake LaMotta is De Niro’s beste rol, niet omdat hij tijdens de opnames 30 kilo aankwam of omdat hij een jaar lang leerde boksen om de boksscènes zo realistisch mogelijk te maken (volgens zijn trainer had hij zelfs een succesvol professioneel bokser kunnen worden), maar omdat zijn LaMotta niet alleen fysiek maar vooral ook mentaal zijn diepgravendste rol is. Intensiever, angstaanjagender en – ondanks de nare inborst van zijn karakter – ontroerender is hij nooit geweest. Scorsese legde zijn worstelingen met zichzelf, zijn madonna-hoer complex dat zijn relatie met zijn vrouw bepaalde en zijn letterlijke gevechten in de ring op wonderschone wijze in helder zwart-wit vast (deels gekozen om het bloed in de gewelddadige gevechten niet teveel te laten afleiden) en kiest zoals zo vaak de perfecte muziek erbij. Met brute eerlijkheid vertelt hij het levensverhaal van Jake LaMotta, van charismatische topbokser tot derderangs komiek in een nachtclub, die zelf geheel schuldig is aan zijn eigen ondergang. En ondanks dat LaMotta een enorme klootzak is die zijn lot verdiend, krijg ik elke keer weer een brok in mijn keel tijdens de scène waarin hij zijn dieptepunt bereikt. Wil je overigens meer weten over hoe de film tot stand is gekomen dan kun je daarover hiereen artikel vinden (met dank aan Sandro voor de link)

Taxi Driver (1976)
De hypnotiserende beelden, de bezwerende muziek… ik voel me vanaf het begin altijd weer helemaal thuis in Travis Bickles persoonlijke hel die New York heet. Niet dat de film over de stad gaat, we zien deze alleen vanuit zijn obsessieve nauwe blikveld. Hét meesterwerk van Martin Scorsese wat mij betreft, waarin hij spanning en sfeer prachtig combineert met psychologische en thematische diepgang, terwijl Robert De Niro bijna net zo goed als in bovenstaande film. Dit keer is hij Travis Bickle, een eenzame Vietnamveteraan die als taxichauffeur steeds geïsoleerder raakt en de samenleving om zich heen ziet verloederen. New York is een vervallen hel vol 13-jarige prostituees, winkeldieven en liegende politici. En de enige die daar wat aan kan en wil doen is een psychopaat die niet begrepen wordt door de wereld en die de wereld niet meer begrijpt. Een soort nachtmerrie-achtige koortsdroom van een film, waarin langzaam wordt opgebouwd naar een verschrikkelijke climax, met een epiloog waar nog altijd het laatste woord niet over gezegd is. Bernard Herrmann verzorgde de bedwelmende muziek, en stierf enkele uren na de laatste opnames daarvan. De sleutelscène is die waarin Travis wordt afwegezen door een vrouw via de telefoon. De camera draait weg en toont ons de lege hal naast de telefoon en Travis. Voor Scorsese is Travis’ eenzaamheid, zijn onvermogen om een connectie te maken met de wereld om hem heen en vrouwen specifiek, zo pijnlijk dat hij het niet kan laten zien en toch tegelijk met die lege gang de eenzaamheid nog eens benadrukt. Terwijl Scorsese geen enkele moeite heeft om het brute geweld aan het eind uitgebreid (doch ook op confronterende wijze) in beeld te brengen. En daarin heeft hij gelijk: Travis’ interne wereld is een veel pijnlijkere dan zijn externe. En zo is het bijna altijd met de outsiders die Scorsese’s films bevolken, die niet in het reine kunnen komen met hun eigen impulsen en moeite hebben met hun omgeving en wat die van hen vereist. Travis Bickle is daar het schrijnendste en beste voorbeeld van.

Ergens na een uurtje of wat in de film zijgt Jeanne Dielman neer, al verzuchtend dat ze er aardappelpuree van had kunnen maken, maar dat ze dat morgen al eten. Het grote drama van de film heeft zich dan net voltrokken: het titelpersonage heeft de aardappelen te lang laten koken… Een misstap die de rest van de film doordreunt. Dat je ook als kijker het klamme zweet uitbreekt is te danken aan de zorgvuldige opbouw. Na al die tijd kijken ben je als kijker gebrainwashed te denken in de automatismen en routines waar Dielman zich allang niet meer van bewust is, maar waarnaar ze haar hele leven heeft ingericht. En dus komt het ook voor de kijker als een schok dat zoiets onverwachts plaats kan vinden in een afgemeten, systematisch geleefd bestaan als dat van Dielman. Zelden zo onthutst geweest over zoiets futiels, veel meer dan als het mezelf zou overkomen. Vreemd dat de context van een film dit met je doet, waarmee Chantal Akermans bekendste cq. beruchtste film Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles meer nog dan een interessant vormexperiment een film blijkt die allerlei filosofische vragen oproept.

Een vrouw die we 200 minuten huishoudelijke taken zien uitvoeren. Dat is een korte maar tamelijk volledige beschrijving van de inhoud en geeft een indicatie van het observerende gehalte van de film. In Ozu-shots, bewegingloos en laag bij de grond, volgen we 3 dagen uit het leven van Jeanne Dielman. In eerste instantie wordt met dit observeren vooral bereikt dat de kijker zich langzaam de routines en ordening van het huishoudelijk leven eigen maakt. Ooit wel eens de precieze bewegingen van een soep etend persoon bestudeerd? Of de handen die een klomp gehakt kneden? In Jeanne Dielman is die gelegenheid er uitgebreid en heb je vaak het idee niet naar een mens te kijken, maar naar bewegingen. En, eerlijk gezegd, er schuilt op een abstracte manier een zekere esthetiek in. De optelsom van al die op het juiste moment en in de juiste volgorde uitgevoerde bewegingen is een precies passende puzzel die een dag uit het leven van Dielman vormt. Spannend wordt het als iets die nauwsluitende orde verstoort, dan richt de observatie zich wél op de persoon achter de bewegingen.

Met al zijn nadruk op observatie en het dagelijkse leven van een gewone huisvrouw, is Jeanne Dielman verrassend genoeg toch geen film die documentair tracht te zijn, of anderszins een ultieme vorm van realisme nastreeft. In de verbeelding van de handelingen schuilt iets theatraals. Spaarzaam als Dielman is wordt het licht in de ruimtes waar ze bezig is voortdurend aan en uit geknipt. Het effect dat daardoor ontstaat is dat van een Dielman die steeds de bühne verlicht waarop ze haar kunstje uitvoert. Ook de casting van de hoofdrol is opvallend. De mondaine uitstraling die aan Delphine Seyrig kleeft dankzij rollen in films van Resnais en Buñuel (o.a. Mariënbad en Le Charme Discret de la Bourgeoisie) contrasteert hevig met het personage dat ze hier speelt. Een amateur in de vorm van een doorgewinterde huisvrouw zou logischer lijken, maar blijkbaar is het nagespeelde karakter van de routines belangrijk voor Akerman. Persoon en handelingen moeten niet teveel samenvallen, wil Akerman hiermee duidelijk maken dat deze routines een keuze zijn, geen natuur?

Uiteindelijk is de vraag die steeds boven de film hangt of de ingeslepen routines Dielman minder mens maken en de fouten die ze later maakt meer. Als kijker is het wennen aan de onvoorspelbaarheid waarin Dielman’s dagelijkse leven zich vanaf een gegeven moment voltrekt. Meer lijkend op de rommelige chaos van hoe zijn of haar eigen leven geleefd wordt, herkenbaarder, maar tegelijkertijd bemerkte ik ook bij mezelf een desoriëntatie doordat opeens alles mogelijk lijkt. Een borstel die valt, een baby die minutenlang huilt (oorverdovend, auditief is de film in zijn registratie van dagelijkse geluiden, tot aan de zoem van de koelkast toe, een pareltje). In de apotheose blijkt inderdaad alles mogelijk, maar door de voorgeschiedenis de schok des te groter. Misschien is het wel dat Dielman voor het eerst iets kiest, en schuilt daar het antwoord in op de vraag wat tot mens maakt. Verbluffend dat Akerman op haar 25e tot een dergelijke diepzinnige film over het leven in staat was.