Een van de meest bizarre episodes in de Amerikaanse naoorlogse geschiedenis is wel de communistenjacht van senator Joseph McCarthy. Uit puur politiek opportunisme, en zonder echt in de ideologie van zijn zaak te geloven, wist hij de politieke orde van begin jaren 50 zodanig te beheersen, dat vrijwel niemand in opstand durfde te komen. Electoraal gezien was het weinig aantrekkelijk de populaire senator te bekritiseren, maar ook leefde de angst zelf beschuldigd te worden van ‘on-Amerikaanse’ praktijken. Vele vooraanstaande Amerikanen kwamen op zwarte lijsten en de invloed strekte zelfs zo ver dat een verhaal als Robin Hood, immers een communist in disguise (!), op scholen verboden werd. Het McCarthyisme was feitelijk een populistische beweging die zich afzette tegen alles dat naar progressieve idealen riekte of niet als typisch Amerikaans gekwalificeerd kon worden. Geen wonder dus dat het overwegend linkse artistieke milieu meer dan eens de gebeten hond was. Geen wonder ook dat dit zijn sporen heeft achtergelaten in de films en toneelstukken die al vrij snel verschenen; The Crucibile (toneelstuk 1952/film 1996), On The Waterfront (1954), The Manchurian Candidate (1962) en recentelijk nog Good Night, And Good Luck. (2005) grijpen allen voor een belangrijk deel terug op dit fenomeen. Interessant is het verband tussen die eerste twee, waarover meer.

Wanneer het McCarthyisme ter sprake komt, wordt vaak in dezelfde ademtocht het woord heksenjacht genoemd. Niet voor niets, want de sfeer van paranoia en de volstrekte willekeur waarmee de jacht zich voltrok roept die associatie direct op. Op het moment zelf lag dat verband kennelijk niet direct voor de hand, want Arthur Miller zorgde in 1952 voor opschudding door met The Crucible een toneelstuk te presenteren waarin de historische heksenjacht van Salem (1692) als allegorie diende voor McCarthy’s communistenjacht. De belangrijkste overeenkomst was het sneeuwbaleffect dat tijdens de processen ontstond. Aangeklaagden werden geprest te bekennen en met namen te komen van andere door de duivel bezeten dorpsbewoners. Met de doodstraf boven het hoofd hangend, werden in het wilde weg namen genoemd en herhaalde dit zich tot de chaos compleet was.

In de verfilming van het toneelstuk, waaraan Miller zelf bijdroeg in de vorm van het screenplay, zien we hoe een gemeenschap zo volledig ontwricht raakt. Een van de weinigen die aan zijn principes vasthoudt is John Proctor (Daniel Day-Lewis). Op zijn weigering te bekennen en namen te noemen volgt de uiterste consequentie. Miller’s boodschap was dat het kwaad dat hij om hem heen zag plaatsvinden enkel bestreden kon worden door principieel te blijven. Deze boodschap was vooral gericht aan het adres van Miller’s vriend en collega Elia Kazan, die tot zijn grote onvrede een jaar eerder geklikt had bij de McCarthy’s commissie.

Kazan, zelf lid van de Communistische Partij in de jaren 30, maar gedesillusioneerd afgehaakt bij het bekend worden van Stalin’s gruwelen, reageerde niet veel later met een eigen allegorie. On The Waterfront is het verhaal van havenwerker Terry Malloy (Marlon Brando) die getuige is van een moord waar vakbondsleiders bij betrokken zijn. Aangezien deze louche bazen beslissen over wie wel en wie niet mag werken in de haven, houdt iedereen angstvallig zijn mond over de misdaden die plaatsvinden. Tot frustratie van een commissie die de vermeende misdaden onderzoekt geldt dat aanvankelijk ook voor Malloy. De link met de actualiteit is dat Malloy uiteindelijk besluit toch te getuigen, en daarmee het begin van het einde inluidt voor de dubieuze vakbondsleiders.

Bij beschouwing van de films valt op dat beide hoofdpersonen als heroïsche figuren worden afgebeeld. Mannen die het belangrijker vinden vast te houden aan hun principes dan in een etterend conflict een pijnloze uitweg te zoeken. In On The Waterfront heeft de bekentenis een zuiverende werking, het kwaad is bestreden. In The Crucible blijft de afloop in het midden. Proctor roept het domino-effect een halt toe door geen namen te noemen, maar onduidelijk blijft of daarmee de processen ook tot een einde zijn gekomen. Doet er misschien ook niet zo veel toe: Miller’s boodschap zal geweest zijn dat standvastigheid de eerste stap naar uitroeiing van dergelijk kwaad is. Hét grote verschil tussen beide films is uiteraard dat de een ‘verraad’ pleegt en de ander niet. De geschiedenis heeft de verrader, Kazan, ongelijk gegeven. Hoewel hij oprecht meende dat communistische tendensen in Amerika een gevaar vormden dat hij graag hielp te bestrijden, had hij zich behoorlijk vergist in de omvang van dit gevaar en de onkiese praktijken van McCarthy die zovele van zijn collega’s in problemen bracht.