Impressionistische schilderkunst, Offenbach en Zola; het zijn geen invloeden die je verwacht in een Russische film anno 1929, toen onafhankelijkheid van het Westen ook in de cinema een groot goed was geworden. Het vergeten meesterwerk Novyy Vavilon put niet alleen rijkelijk uit die bronnen voor zijn interpretatie van de Parijse Commune, maar is met zijn sarcastisch op te vatten slotbeelden ook een verademing tussen de glorieuze prenten die we beter kennen uit die tijd. Tegenwoordig is de film weer op lengte, nadat langere (!) versies tot ontevredenheid van Kozintsev en Trauberg circuleerden, en met de reconstructie van Shostakovich’ filmmuziek is Novyy Vavilon weer te bezichtigen zoals hij ooit bedoeld was.

Novyy Vavilon (te vertalen als Nieuw Babilon) is de naam van een Parijs warenhuis ten tijde van de Parijse Commune, een socialistisch/anarchistische opstand die in 1871 leidde tot de macht van een revolutionaire regering over Parijs. Ruim 2 maanden later herwonnen Franse troepen de macht, ten kosten van tienduizenden doden. Het verrast niet dat deze historische gebeurtenis tot de verbeelding sprak van de communisten. Wel is het opvallend dat de tragische afloop niet verloochend wordt. De slotbeelden; lijken, stromende regen, een op een muur neergekalkt ‘vive la commune’, hebben niets heroïsch of hoopvols, eerder iets sarcastisch. Zoals wél te verwachten valt krijgen het kapitalisme en de bourgeoisie een veeg uit de pan. Warenhuis Nieuw Babylon gelijkt als twee druppels water op de Drie Dwaze Dagen van de Bijenkorf, met aan het hoofd een vadsige directeur met stereotype hoge hoed.

Kozintsev en Trauberg volgen in deze scènes, en de hele film door, veelvuldig de montagetheorieën van Eisenstein en co, maar geven er een ironische draai aan. Ze zoeken niet zo zeer naar een nieuwe verhalende betekenis van een beeldopeenvolging, maar eerder naar een ironisch commentaar dat ontstaat door bepaalde beelden elkaar te laten opvolgen. Bijvoorbeeld in de beginsequentie, als de dubbelzinnigheid van de term “uitverkoop” geïllustreerd wordt door beelden van de hysterie in het warenhuis wild te doorsnijden met beelden van corrupte politici, noodlottige arbeiders en hun dood ondergang tegemoet tredende krijgsmacht.

Op een zelfde soort manier wordt de muziek toegepast. Nieuw Babylon was de eerste compositie voor een film die de grote componist Dimitri Shostakovich schreef, later zou hij nog vaker muziek schrijven voor films van Kozintsev. De opdracht die hij meekreeg van de regisseurs was filmmuziek te schrijven die contrasteerde met de beelden. In ritme sluit de muziek perfect aan bij de beelden, maar in uitdrukking van gemoedtoestanden of verwerking van muzikale invloeden (walsen, de Marseillaise, volksmuziek) slaat de muziek regelmatig een ander pad in. Deze satirische inslag werd door al wie de arbeidersbeweging een warm hart toedroeg provocerend bevonden. Tezamen met de technische complexiteit van de muziek leidde dit ertoe dat de filmmuziek al snel niet meer ten gehore werd gebracht.

Nu valt niet anders te concluderen dan dat de filmmuziek een meesterstuk van ritmische perfectie en emotionele reikwijdte is. Een prachtige scène is een parallelmontage tussen de deinende massa in theater en warenhuis en Pruisische troepen die de Fransen hebben verslagen. Op het punt dat de beelden van beide scènes elkaar gaan doorsnijden, versmelt de opgewekte respectievelijk onheilspellende muziek tot een melodie die een symbiose van beiden is. Ontroerend is het als na een bloedige strijd plots kalme pianotonen te horen zijn, de eersten na ruim een uur symfonisch geweld. Tussen het puin pingelt een oude man op een piano, alsof de muziek die we horen rechtstreeks uit zijn vingers voortvloeit. De vreemde gewaarwording dat we voor even een connectie hebben met de toeluisterende mensen, want horen we niet hetzelfde? Een erg mooie scène, die abrupt eindigt als de pianist doodgeschoten wordt, waarna de distantie onmiddellijk intreedt doordat orkest het overneemt.

Behalve muzikaal en op het gebied van montage maakt Novyy Vavilon ook indruk door zijn visuele aanpak. Zoals gezegd waren de Franse impressionisten invloeden voor de regisseurs. Behalve Manet-achtige taferelen als de bourgeoisie vanaf een heuvel de strijd in de straten aanschouwt, of de sfeerschetsen van het nachtleven à la Toulouse-Lautrec, is dit duidelijk in de diffuusheid van sommige beelden. Taferelen die ons herinneren aan composities van impressionisten, die op deze manier een zelfde soort wazig uiterlijk hebben. Op andere momenten is juist weer gekozen voor zeer contrastrijke beelden. De nasleep van de neergeslagen beweging vindt in het donker, onder de stromende regen plaats. De op de regen weerkaatsende belichting is zo scherp dat het onderscheid tussen silhouet en schaduw haast vervaagt. Een lugubere sfeer, waarin ‘vive la commune’ ronduit hol klinkt en de liefdesgeschiedenis (mag het die naam dragen?) tot een vernietigend einde komt.

Een opmerkelijke film, met zijn Europese en Russische invloeden een hybride die zich niet makkelijk in een hokje laat plaatsen. De frisse montagetechnieken, de dubbelzinnigheid, de tragische bijna-romance en de eersteklas soundtrack maken het een aanrader voor ieder die geïnteresseerd is in de Russische en/of de geluidloze film.