De broers Jean-Pierre en Luc Dardenne bouwen hun films naar eigen zeggen rond karakters, en gaan niet zo zeer uit van een bepaalde sociale klasse. Toch valt op dat in hun films telkens weer personages centraal gesteld worden die in de periferie van de maatschappij vechten voor hun voortbestaan. Geëngageerd zijn de Dardennes wel degelijk, getuige ook hun deelname aan Ciré, een beweging die opkomt voor de belangen van vluchtelingen. Hun laatste film, Le Silence de Lorna, handelt over de problematiek waar immigranten zich mee geconfronteerd kunnen zien bij het uitblijven van een serieus integratiebeleid.

Stilte is een van de boosdoeners volgens de Dardennes. Stilte van de slachtoffers, die met hun verhaal nergens heen kunnen en overgeleverd zijn aan malafide figuren. Lorna is zo’n slachtoffer, een Albanees meisje dat ingestemd heeft met de Belgische junk Claudy te trouwen om zodoende de Belgische nationaliteit te bemachtigen. Dit verstandshuwelijk moet vervolgens snel ten einde komen, want deel van de deal is dat Lorna kort daarna met een Rus trouwt zodat ook deze de Belgische nationaliteit verkrijgt. Lorna en Claudy leven als vreemden voor elkaar in hetzelfde appartement, maar hetzij een scheiding, hetzij een overdosis zal daar snel een eind aan maken.

Tot zover de sociaal-maatschappelijke kant, want de Dardennes hebben gelijk: in de eerste plaats draaien hun films om karakters. Meer precies: de morele vraagstukken die op hun weg komen. Zo bezit de stilte uit de titel vooral ook een morele lading. Lorna jaagt dan wel haar eigen simpele droom na, maar bekommert zich nauwelijks om haar omgeving. Op het moment dat ze dit wel doet is het te laat en rest haar niet meer dan waar het bij de Dardennes vaker op uit draait: beantwoording van de schuldvraag en een uitweg te zoeken daar mee te leren leven. Maar minstens zo sterk leeft het verlangen mens te zijn, waar men in Lorna enkel handelswaar of een gezichtsloze immigrant ziet. Psychisch slopend, leidend tot een apotheose die enigszins contrasteert met de sobere, realistische stijl van de rest van de film.

Niet alleen komt er aan het eind een onverwachtse dosis symboliek om de hoek kijken, ook in andere opzichten wordt de strak realistische stijl zoals we die van de Dardennes kennen lichtjes gevierd. Zo wordt Lorna minder dicht op de huid gezeten met de camera dan we van ze gewend zijn en doordat ook andere personages veel aandacht krijgen ontstaat meer ‘lucht’.

Al met al komt Le Silence de Lorna minder compact over dan voorgangers als Le Fils en L’Enfant, en lijkt ook in thematiek iets minder uitgekristalliseerd. Misschien komt dat doordat de koek langzamerhand op begint te raken, met wéér een schakering in gelijksoortige thematiek. Waarschijnlijker is dat dat gevoel rijst door de tamelijk conventionele opzet van de film, want naast de al genoemde facetten bevat Le Silence de Lorna meer plot dan voornoemde films bij elkaar. Juist het tot de essentie terugbrengen van bijvoorbeeld de tragiek van een pathologisch crimineel die naar vergeving zoekt voor een daad die nauwelijks te vergeven valt (L’Enfant), resulteerde in krachtige portretten. Hoewel Le Silence de Lorna nauwelijks verweten kan worden overtollig vet te bevatten lijkt deze meer plotgestuurde aanpak net het verschil te maken qua impact. Voor de Dardenne-masochisten onder ons zal deze film daardoor misschien licht tegenvallen, maar anderzijds maakt deze wat mildere aanpak Le Silence de Lorna ideaal voor een eerste kennismaking met het werk van de broers.

Regisseur Jean-Pierre en Luc Dardenne| Cast Arta Dobroshi, Jérémie Renier, Fabrizio Rongione e.a.
Speelduur 105 min. | Jaar 2008

** bevat spoilers **

Hoewel het duo Jean-Pierre en Luc Dardenne een stijl hanteren die niet zomaar verward kan worden met die van een ander, spookte er bij het onlangs zien van hun L’Enfant één naam herhaaldelijk door mijn hoofd: Robert Bresson. Ook een regisseur met een duidelijke signatuur. Ascese is het sleutelwoord om zijn stijl te omschrijven: zakelijke vertellingen waarbij de kijker afstand dient te bewaren tot de emoties van de personages. Empathie is niet aan de orde. Totaal tegenovergesteld gaan de Dardennes te werk: zij kruipen met hun camera dicht op de personages, waarvan de emoties altijd echt aanvoelen. Hoewel het zelden sympathieke personages zijn, valt het zodoende niet moeilijk in hen in te leven.

Het zijn twee verschillende benaderingen om in essentie hetzelfde te bereiken. Voor zowel Bresson als de Dardennes gaat het eigenlijk niet om het verhaal of om de personages, maar om het morele conflict dat hen bezighoudt. Opvallend daarbij, en de belangrijkste reden dat de vergelijking zich bij mij opdrong, is de voorliefde voor hetzelfde thema: schuld en boete. En daar aan verwant: vergeving. Le Fils handelde hier over en met opvolger L’Enfant wordt de exploratie hervat. Bresson maakte met Pickpocket in 1959 een losse bewerking van Dostojevski’s Schuld en Boete, de ultieme roman over dit onderwerp, maar in relatie tot L’Enfant is zijn laatste film, L’Argent minstens zo interessant. Een vergelijking.

Zowel in L’Enfant als in L’Argent staat een jongeman centraal die een misdaad pleegt die voor hun omgeving onacceptabel is. In eerstgenoemde is Bruno een ritselaar die zijn eigen kind verkoopt. Dit heeft geen strafrechtelijke consequenties, maar hij verliest zijn vriendin ermee en het stort hem in een neerwaartse spiraal van criminaliteit. Yvon pleegt in L’Argent een misdaad zonder zich ervan bewust te zijn: hij betaalt met vals geld. Een lichte straf is het gevolg, maar ook hij komt vervolgens in een neerwaartse spiraal van misdaden terecht.

Van begin af aan is duidelijk dat de misdaad die Bruno pleegt niet op zichzelf staat. Hij steelt en heelt om in zijn levensonderhoud te voorzien en vanuit die leefwijze beziet hij zijn pasgeboren kind: een mogelijkheid tot wat extra euro’s. Immoraliteit zit in zijn natuur, wat de weg naar vergeving door zijn vriendin extra moeilijk maakt. Het is duidelijk dat enkel het herstellen van zijn fout niet voldoende zal zijn en ook zijn vraag om vergiffenis klinkt hol. Het tragische is dat hij niet anders kan handelen dan zijn natuur hem ingeeft, wat meer misdaad tot gevolg heeft. Pas wanneer het besef komt dat niet alleen hijzelf slachtoffer is van zijn daden slaagt hij erin de eerste noodzakelijke stap richting vergeving te nemen: boetedoening.

Yvon is een harde werker bij wie het vermogen tot immoraliteit niet aanwezig is. Of lijkt dat maar zo? De misdaad waarvan hij beschuldigd wordt, het betalen met vals geld, overkomt hem. Wat volgt is een kettingreactie die leidt tot een van de meest ernstige misdaden die een mens kan begaan: moord met voorbedachten rade. Op het eerste gezicht lijkt Yvon een slachtoffer van de omstandigheden, van zijn omgeving. Alles in L’Argent wekt de indruk gedetermineerd te zijn, dus zou de uiteindelijke moord het slotakkoord zijn van een reeks gebeurtenissen die elkaar onvermijdelijk opvolgen. Yvon’s aandrang tot misdaad zit niet in zijn natuur zoals in Bruno’s geval, maar wordt hem van buitenaf opgelegd.

Toch is er hier meer aan de hand. De boetedoening die Yvon is opgelegd wordt gedwee uitgezeten, maar hoe kun je boeten voor iets dat je niet vanuit een vrije wil gedaan hebt? Echte boetedoening moet dan nog volgen, maar dan wel voor een misdaad die in volledige vrijheid gepleegd is. Voor de moord die Yvon pleegt is maar een woord: zinloos. Hier zijn geen omstandigheden meer die Yvon vrijpleiten, zoals bij eerdere misdaden tenminste nog duidelijk was wat de beweegredenen waren. De zinloosheid bevestigt de vrijheid waarin de misdaad gepleegd is. De vraag of voor schuld niet een mate van vrijheid essentieel is, sluimert constant door L’Argent, ook in de subplotjes waarin andere misdadigers gevolgd worden.

Het is dezelfde vraag die in zekere zin ook op L’Enfant van toepassing is. Voor Bruno weliswaar geen externe factoren die de schuld gegeven kunnen worden, maar kan van een werkelijk vrije wil gesproken worden als een persoon maar tot één manier van handelen in staat is? Bruno is bot, egoïstisch en immoreel, maar vreemd genoeg had ik voor hem meer sympathie dan voor Yvon, die aanvankelijk nog wel zo onschuldig afgeschilderd wordt. Yvon wentelt zich in onbegrip over het leed dat hem overkomt, daarmee elke verantwoordelijkheid van zich afschuivend. In mijn optiek is hij vrijer dan Bruno goed of kwaad te doen, wat de moord des te huiveringwekkender maakt.

Beide films eindigen hetzelfde: met de protagonist die zich vrijwillig laat inrekenen. Het grote verschil is de oprechtheid waarmee dit gebeurt. Voor Bruno is de aanstaande boetedoening een deel van het vergevingsproces. Bij Yvon bekruipt je het gevoel dat er een berekenend soort van boetedoening in het spel is. De moord had voor hem het karakter van een wraakactie. Wraak jegens een maatschappij die hem een loer had gedraaid. Aan deze misdaad wil hij zich wél committeren en dus zal hij zijn straf manmoedig ondergaan. Vergeving is voor Yvon niet eens aan de orde, want alleen zijn eigen lot interesseert hem nog. Zo hoopvol als L’Enfant eindigt, zo pessimistisch sluit L’Argent af. In deze twee prijswinnaars van Cannes worden extremen gezocht. Minder mooie kanten van de mensheid worden belicht en dat belangwekkende vragen over dit thema gesteld worden staat buiten kijf.