Vorige week trachtte ik enkele kenmerken te benoemen die als rode draden lopen door het oeuvre van de vooral van zijn westerns bekende John Ford. Herkijk van The Searchers bracht me hier toe, in een poging deze te kunnen plaatsen in het geheel van zijn oeuvre, daarmee hopende dat onvermoede kwaliteiten van het werk zich aan me zouden openbaren. Is The Searchers namelijk niet een van de grootste films aller tijden? Regelmatig verkozen tot een van de 10 beste films aller tijden (Sight & Sound), hoog op de AFI 100 (# 12) en compilatielijst They Shoot Pictures 1.000 (# 7), kortom, de ultieme western?

The Searchers opent met een bord waaruit blijkt dat het verhaal aanvangt in 1868. Dat is drie jaar na het einde van de Amerikaanse Burgeroorlog, waar ook hoofdpersonage Ethan Edwards (John Wayne) gestreden heeft. De precieze aard van zijn aanwezigheid aldaar blijft in nevelen gehuld, wel komt hij als een rijk man aan bij zijn broer en familie, die weldra uitgemoord zullen worden. De stilte rond zijn verleden in combinatie met zijn bulk goud werpt direct een verdacht licht op de man die als een held binnen gehaald wordt. In het verloop van de film wordt hier met geen woord over gerept, maar wie weet dat helden in Ford’s films altijd minder heroïsch zijn dan waar het publiek hen voor houdt, zal al snel een weinig fraai verband tussen die twee zaken zien.

Wie vermoedt dat ook deze legende doorgeprikt zal worden, krijgt gelijk. Gaandeweg ontpopt Edwards zich tot een onuitstaanbare racist, die er niet voor terug zal schrikken het object van zijn zoektocht dood te schieten, simpelweg omdat ze tussen indianen leeft en dus geen mens meer is. Deze held wordt voor de kijker van zijn voetstuk gehaald door hem op te zadelen met een verzameling abjecte ideeën. Er is altijd een kant van helden die we liever niet zien, maar deze outlaw stelt de waarnemer behoorlijk op de proef. Overigens werd het racisme jegens indianen bij ontvangst door het publiek door velen als een genreconventie beschouwd. Dat geeft aan dat de film en zijn thematiek tegenwoordig een andere lading heeft dan in het Amerika waar rassenscheiding tussen blanken en negers een geaccepteerd verschijnsel was.

De tweede ‘s’ in de titel slaat op Edwards’ hulpje Martin Pawley (Jeffrey Hunter), wiens voorouders indianen waren. Hij vormt het geweten van de film. Het racisme van Edwards slaat hem niet uit het veld, terwijl een innerlijke drive hem dwingt de zoektocht naar zijn nichtje voort te zetten. Ondertussen probeert een thuisfront hem op andere gedachten te brengen. In geen van Ford’s films zien we het contrast tussen familie en eenling zo scherp als in The Searchers. Het thuisfront is een warme haven, waar een beschaafd besef van normen en waarden heerst en men een rotsvast geloof heeft in de Heer. Edwards moet hier niets van hebben; zonder dat duidelijk wordt wat hem precies drijft, is hij de zwervende loner te midden van het ruwe rotslandschap, ongelovig en terend op een oude ethiek. Waarschijnlijk is dat zijn doel van de zoektocht: niet het vinden van het meisje (al in de openingsscène vergist hij zich in haar naam) maar het ontlopen van de druk die zo’n thuis uitoefent op zijn individualiteit.

Een aantal herkenbare en mooie Ford-thema’s is dus aanwezig, maar toch is de uitwerking niet overal even trefzeker. Een probleempunt is de splitsing van twee verhaallijnen. An sich zorgt de aanwezigheid van (het verder oninteressante) personage Martin Pawley als een van de Searchers voor een potentieel interessante wisselwerking met Edward’s, maar het is tevens zijn personage waar de hele thuisfrontthematiek aan opgehangen wordt. Er is een vriendinnetje dat niet ophoudt hem te claimen, om na zijn lange afwezigheid te trouwen met een brave gladjakker, wat uiteindelijk ook weer op losse schroeven komt te staan. Veel tijd en energie gaat zitten in deze verwikkelingen, die mijn inziens geen substantieel doel dient, anders dan het schetsen van een alternatief voor de levens van Edwards en Pawley. Met een korte terzijde, of enkele veelzeggende shots had hetzelfde bereikt kunnen worden. Zoals gewoonlijk doet Ford weer goed zijn best warmte te blazen in de familiaire verhoudingen, maar dit gaat, ook zoals gewoonlijk, weer gepaard met flauwe humor en muzikale omlijsting.

Een happy end (lang niet altijd de gewoonte bij Ford) is in deze film onvermijdelijk om de subtiliteit van de thematiek niet verloren te doen gaan, maar de weg ernaartoe is niet heel fraai. Bij een eerste poging tot bevrijding van Debbie wil zij niks weten van een bevrijding, en staat Edwards op het punt haar te vermoorden. Bij poging twee is Debbie blij met Pawley’s reddingsactie en spreekt Edwards de warme woorden “Let’s go home, Debbie”. Beide kantelingen worden niet gemotiveerd, terwijl ze toch maar wat opmerkelijk zijn.

De cinematografie van The Searchers is uitentreuren geroemd, met name de shots van Monument Valley, die de nietigheid van onze helden visualiseert. Mooi, zondermeer, toch mis ik dat de grimmigheid van het personage Edwards weinig gestalte krijgt in de stilering. In films als The Grapes of Wrath en My Darling Clementine, niet toevallig zwart/wit films, weet Ford een heel sombere, grimmige sfeer op te roepen die past bij het verhaal, bijvoorbeeld door zijn personages zelfs bij daglicht onder te dompelen in diepe schaduwen. In The Searchers moeten we het wat dit betreft doen met bijvoorbeeld een inzoomend shot op een misprijzend naar blanke indianenvrouwen kijkende Wayne, de rand van zijn hoed diep over de ogen. Wat mij betreft een van de meest dramatische momenten van de film, verkregen door enkele filmtechnische handelingen (belichting, camerabeweging). Opmerkelijk is wel dat veel van het drama buiten beeld plaatsvindt, ofschoon de keerzijde is dat Ford niet geheel ontkomt aan het gebruik van clichés om te visualiseren wat er dan precies gebeurd is.

Uiteindelijk telt dit op tot teveel kanttekeningen om in mijn ogen te kunnen spreken van een van de grootste westerns ooit. Wel is The Searchers, zoals vermoedelijk geen andere film binnen zijn oeuvre, een veelomvattende dwarsdoorsnede van Ford’s werk. Alle belangrijke thema’s, die individueel in andere films misschien sterker worden uitgespeeld, komen aan bod, zodat dit toch een essentiële film is voor de beginnende én gevorderde Ford-kijker.

Een beetje typerend is het wel dat in de groeiende lijst regisseurs waar artikelen over verschenen op salonindien nog geen plaats ingeruimd was voor wat toch geldt als een van de grootste regisseurs aller tijden: John Ford. De western is al decennialang op sterven na dood, voor hele generaties filmkijkers gelden de westerns van Sergio Leone of Clint Eastwood als de topstukken die de inwijding vormen waar het veelal bij blijft. De liefhebber die verder kijkt komt al snel terecht bij oude meesters als Hawks, Mann en dus ook Ford. Toch houden velen het bij The Man Who Shot Liberty Valance en/of The Searchers, terwijl zijn oeuvre zich eerder als een geheel dan als een verzameling losse films laat lezen. The Searchers was ooit ook mijn eerste kennismaking. Een film die ik zonder enige context zag, daar het tevens een van mijn eerste pre-Leone westerns was. Nu, diverse westerns en niet-westerns van Ford verder, was het tijd deze film nogmaals te zien, ditmaal meer weet hebbende van het oeuvre waarbinnen The Searchers valt. Vandaag een schets van deze achtergronden, volgende week zoom ik verder in op The Searchers.

Geboren uit Ierse ouders wordt John Ford frequent genoemd als meest Amerikaanse van alle regisseurs. Zijn meer dan 140 films vormen tezamen een kroniek van de Amerikaanse geschiedenis, doch niet zo zeer een historische reconstructie, als wel een beeld van hoe Amerika tot Amerika verwerd. In het tijdsverloop zoals Ford dit registreert zien we vooral een moderniserende samenleving die hernieuwde eisen stelt aan haar inwoners. De zogenaamde beschaving rukt op uit het Oosten, waardoor de mythische pioniers van het Westen hun positie opnieuw moeten bepalen. In deze frictie ligt vaak de kern besloten van de problemen die tussen de karakters onderling bestaan. De film waarin dit thema het sterkst op de voorgrond treedt is een van Ford’s laatste films, The Man Who Shot Liberty Valance, waarin advocaat James Stewart zonder een ander wapen dan het rechtboek tracht beschaving te brengen in het ruige Westen.

Het is niet alleen deze clash die we steeds terugzien en Amerika maakten tot wat het is. Een andere, daarmee samenhangende, botsing is die tussen de individualist (de outlaw) en de gemeenschap. Die gemeenschap, of dat nu de familie of het regiment is, beknot met haar mores de vrijheid van de individualist. Samenhang blijkt echter steeds weer nodig de gestelde problemen te kunnen overwinnen. Op zijn zoetsappigst zien we dat terug in Wagon Master, waarin Mormonen optrekken naar het Westen, onderweg allerlei obstakels tegenkomend die potentieel de onderlinge cohesie ondermijnen, maar deze gezamenlijk overwinnen.

Ook in de Cavalry trilogie (Fort Apache, She Wore A Yellow Ribbon en Rio Grande), waarin het leven binnen legereenheden ten tijde van de uitdijing richting het Westen gevolgd wordt, zien we deze thematiek steeds terugkeren. Hier zien we tevens een derde thema dat in veel van Ford’s films terugkeert; mythologisering. Ford’s oeuvre kent vele helden die in werkelijkheid een vlekje hebben, of waarvan de heldenstatus zelfs onterecht is. Opvallend genoeg gaat Ford’s sympathie daarbij lang niet altijd uit naar de op het voetstuk geplaatste held. In Fort Apache is de lofzang zelfs voor het ‘voetvolk’, dat het werk opknapt terwijl een incompetente legeraanvoerder met de eer strijkt. Dat mythologisering niet per definitie iets verkeerds is, en zelfs inherent aan geschiedschrijving, blijkt uit The Man Who Shot Liberty Valance. “When the legend becomes fact, print the legend”, luidt de conclusie in deze film. Ford hield zich daar gelukkig niet aan. In zijn films zien we vaker een demythologisering, wat feitelijk een logische uitkomst is voor een regisseur die het mechanisme van mythologisering onderzoekt.

In de thematiek van de mythologisering is Ford, van al zijn vaste thema’s, wel het meest genreoverstijgend en tijdloos. Denk alleen al aan de hedendaagse superheldenfranchises, waarin vaak een duister randje aan de mythische helden gegeven wordt. Het zwart dat niet geheel zwart is, en het wit niet geheel wit, is iets wat kijkers mateloos blijft fascineren. Dat geldt minder voor het ouderwetse gevoel voor normen en waarden, gevoed door de sterke gemeenschapszin, dat bij Ford altijd op de voorgrond staat. Zeker in een tijd waarin individualisme de overhand heeft genomen schept dit een sterke discrepantie met de belevingswereld van de kijker. Temeer de wijze waarop Ford die onderlinge verwantschap verbeeldt; de kameraadschappelijkheid komt voornamelijk tot uiting in flauwe grappen en vele muzikale onderonsjes, die van een merkwaardige oubolligheid zijn. Het thema van de historische ontwikkeling en de oprukkende beschaving is dan weer heel genrespecifiek, en zal de niet-liefhebber niet over de streep trekken zich eens aan een Ford te wagen.

Dit is in grote lijnen wat mijn inziens thematisch het werk van John Ford karakteriseert. The Searchers valt hier probleemloos binnen, waarbij ook een aantal mitsen en maren te plaatsen zijn. Volgende week meer.