In mijn artikel over The Censored Eleven, een reeks racistische animatiefilmpjes, vroeg ik me al af waarom tegenwoordig nog steeds niet opgekeken wordt van stereotypes zoals deze plaatsvinden in The Princess and The Frog. Deze observatie was slechts op basis van de trailer, waarin de donkere hoofdpersone, een unicum voor Disney, verandert in een kikker. Oordelen is erg makkelijk zonder de gehele film gezien te hebben, en met een mix van goede moed en frisse tegenzin stapte ik de zaal binnen. Mijn voorgevoelens werden bevestigd, maar
over het geheel gezien bleek het nog enigzins mee te vallen.

New Orleans, de jaren dertig. Tiana is een hardwerkende serveerster die spaart voor haar eigen restaurant. Op een feestje van een rijke, blanke, vriendin ontmoet ze Prins Naveen. Prins Naveen is een kikker, althans, dat werdt hij nadat hij door een voodoo-tovenaar bedonderd werd. Tiana kust de prins om hem van zijn vloek te bevrijden, maar verandert zelf in een kikker. Door een ongeluk belanden beiden in de moerassen buiten New Orleans, en met behulp van een Cajun-sprekende vuurvlieg, een trompetspelende alligator, en een 197 jaar oude, blinde voodooheks proberen de twee weer mens te worden en thuis te komen.

Naast de negatieve connotatie van een donkere vrouw die verandert in een amfibie bevat de film meer kwalijke maar ook minder kwalijke stereotypes. Aan de kwalijke kant hebben we de twee voodoo-magiërs, die het aloude stereotype van de wilde, occulte, dicht-bij-de-natuur-staande “toverneger” in stand houdt. Zeker problematisch is dat de oerslechte Dr. Facilier nog het meest getekend is volgens het stereotype Afro-Amerikaanse uiterlijk en de helden, voornamelijk Prins Naveen, meer caucasische uiterlijke kenmerken meekrijgen. Ook goedbedoelde stereotypes komen langs want Tiana heeft uiteraard fantastische kookkwaliteiten. Prins Naveen wordt dan weer neergezet als een luie levensgenieter, een ander gedateerd stereotype, maar dat wordt “gerechtvaardigd” door zijn koninklijke afkomst.

Het is jammer dat een film zo’n luie aanpak heeft tegenover stereotypes, en dat de eerste donkere prinses (na eerder al een arabische, native american en aziatische prinses gehad te hebben) zich bevind in een film die verder bol staat van (onbedoelde) stereotypes. Gelukkig (of helaas) beperken de stereotypes zich niet alleen tot de Afro-Amerikaanse gemeenschap van New Orleans (die verder alleen gebruikt wordt als achtergrondorkest), maar ook de Cajun op de hak genomen worden, en de rijke blanke vriendin een overdreven blond, dom en schreeuwerig meisje is. Want naast de behoorlijk stereotype rolbezetting valt er genoeg te genieten van The Princess and the Frog. Zelfs uit de problematische voodoostereotypes komen heerlijk grimmige, maar tegelijkertijd kleurrijke scènes voor, waarbij de voodoopoppetjes groteske dansen uitvoeren die doen denken aan de Silly Symphonies-klassieker Skeleton Dance.

Over zang en dans gesproken; de muziek is een onweerstaanbare mix van jazz, gospel, dixieland, cajun en blues. De muziek is van Randy Newman, die de muziek voorziet van simpele, rechttoe rechtaan-teksten, waardoor de muziek zich in je hoofd nestelt. Het is een populistische versie van deze ouderwetsche genres, maar juist de mix met Disney geeft de muziek net dat beetje tijdloosheid en de film net dat beetje pit. De film is een opeenvolging van muziekscènes, die met kleurrijke en geometrische vormen alá Busby Berkeley kracht wordt bijgezet. De welbekende “I Just Can’t Wait To Be King”-scène uit The Lion King wordt in deze film vaker, en beter herhaald, en de film ademt een energie die de magie van ouderwetse Disney terughaalt.

Zelfs de humor is leuk, en een van de meest leuke personages uit The Princess and the Frog, de cajunvlieg Ray heeft zelfs een paar ontroerende momenten. The Princess and the Frog is een film met een aantal erg leuke momenten maar wordt onderuit gehaald door de stereotypes. Het overgrote deel van het publiek zal het echter vreten als gelderse kookworst, aangezien deze film in de problematiek nauwelijks verschilt van Aladdin. Aladdin is een van Disney’s meest geliefde klassiekers, maar kent een behoorlijk orientalistisch beeld van de Arabier. Wanneer men geen problemen heeft met Aladdin zal men ook weinig problemen ondervinden in The Princess and the Frog. Het is dezelfde onweerstaanbare mix van muziek, humor, kleur en animatie, met een onbedoeld racistisch nasmaakje.

Over Treasure Planet en Atlantis: The Lost Empire

Disney Studios maken films die iedereen heeft gezien, films die op commerciëel en kritisch succes konden rekenen. Het begon allemaal bij Snow White en ging via Cinderella naar The Jungle Book. Na het uitbrengen van deze films raakten Disney Studios in een licht artistieke dip maar werden weer gekickstart door Ron Clements en John Musker met The Little Mermaid en Aladdin. Na deze korte periode van revalidatie ging het weer in een neerwaartse spiraal. Tot Disney Studios in 2000 een rigoreuze, en bizarre stap namen. Onder het motto van “more explosions, less songs” ging de studio aan de slag met science fiction.

En dat krijgt men met rigoreuze beslissingen: ze kunnen verkeerd uitpakken. In het geval van Disney bracht Atlantis: The Lost Empire nog winst op, maar met Treasure Planet zou de studio zijn grootste verlies tot dan toe lijden. In meerdere projecten flirt Disney met science-fiction, maar nergens gingen ze zo ver in als in deze twee films. Ze kunnen daarom met gemak als double-bill gezien worden. Het zijn geen slechte films, zeker Treasure Planet niet, maar de kenmerkende Disneymagie word verruild voor een niet erg passende actiegerichte aanpak. Een zet die de studio bewust maakt, maar die het publiek distantieerde van hun gevoel bij Disney. De studio wordt namelijk nog altijd geassocieerd met felle kleuren, bonte personages, een dik aangezet moraal, en een lichte knipoog. Het duistere tintje, en de meer op jongeren gerichte aanpak, werkte het jongste publiek de zaal uit. Het jongerenpubliek bleef echter uit door de eerder genoemde reden. Aan de regiekrachten en het artistieke team kan het niet gelegen hebben. Atlantis: The Lost Empire kan voor het artistieke deel rekenen op steun van Mike Mignola (bekend van de Hellboy franchise) en voor de regie tekenden Gary Trousdale en Kirk Wise, o.a bekend van het fantastische Beauty and the beast. Treasure Planet is gemaakt door eerder genoemde Ron Clements en John Musker.

Disney bleek niet de juiste zet gedaan te hebben. Ze verloren met Treasure Planet alleen al 70 miljoen. Als je de films echter loskoppelt van het gebruikelijke Disney-imago is er echter een zeer interessante ontwikkeling te zien in de twee films. Atlantis is een goede ouwe ontdekkingsfilm, met mooie werelden, mooie helden en een heerlijk schmierende vijand. Dat het uiteindelijk een idioot, leeg boeltje is, kan de hoekige, expressionistische tekenstijl niet verhullen. Het verhaal heeft weinig om het lijf, en de film is vooral de moeite waard vanwege zijn curioze sfeer. Kinderen zal Atlantis geen ene fluit zeggen, en bovendien zal de film te duister zijn. Het is matige star trek onder water. Voor de ouderen blijft het een vrij lege bedoening. De film komt eigenlijk nooit van de grond. Daar kunnen duizend Mignola’s niks aan veranderen.

Waar bij Atlantis: The Lost Empire de toon en vertelwijze van de film nog wat onwennig voelen (inclusief Deus Ex Machina) toont Disney met Treasure Planet zich als een vis in het water. Ook in latere films als Lilo and Stitch, Meet The Robinsons en Chicken Little zou Disney nog elementen van science fiction gebruiken maar in Treasure Planet gaan ze all the way, en men heeft er duidelijk plezier in. Deze, op Robert L. Stevenson’s gelijknamige boek gebaseerde, vertelling heeft bijzondere monsters, prachtige planeten, kleurrijke aliens, sympathieke cyborgs én piraten en kent de van Disney gebruikelijke sidekicks. Een plezierig tempo, prachtige animatie, en lekker soepel geanimeerde actie mogen dan wel niet de Disneymagie oproepen, maar geven de film een unieke sfeer mee. Het doet denken aan de hoogtijdagen van jaren ’80 animatieseries gemaakt met de techniek van nu. Ik durf zelfs te stellen dat dit het laatste echte hoogtepunt van Disney is geweest. Ze zouden hierna in een dip raken, met matige, bomvolle, idiote films als Chicken Little en Pixar zou het stokje overnemen van ultieme animatiestudio. Dezelfde Pixar die, uiteindelijk, met Wall-E, de beste hedendaagse sci-fi animatie voor zijn rekening zou nemen.