‘Gij zult geen andere Goden voor Mijn aangezicht hebben’.

Een jongen en zijn vader vermaken zich door een computer lastige rekensommen op te laten lossen. Wanneer het buiten vriest, en de jongen wil gaan schaatsen, berekent zijn vader met de computer of het ijs dik genoeg is – de afloop laat zich raden. Kieslowski verplaatst het eerste gebod in een mens versus machine thema, ‘vertrouw op je eigen verstand’, en verwijt de mensheid haast teveel op computers te vertrouwen en daarmee het ongeluk op zichzelf af te roepen.

Op soortgelijke wijze gaat Kieslowski keer op keer te werk. Binnen de haast fundamenteel troosteloze groep mensen plaatst hij de tien geboden op een uiterst subtiele wijze, iets waar veel filmmakers nog van kunnen leren. Het is een introvert geheel, de personages spreken weinig en van geuite emoties is amper sprake. Maar waar het extravagant uiten van emoties of acties vaak leidt tot een overdaad aan sentiment of een entertainmentwaarde die boven de gebeurtenissen uitstijgt, slaagt Kieslowski erin om met minimale middelen de situatie bijzonder kundig te projecteren op de kijker.

Iemand die aan de haal gaat met de bijbel vraagt onontkoombaar om een reactie van de kerk. De Dekaloog-cyclus werd gezien als een die haar moraal predikte, maar deze opmerking getuigt eerder van de naïviteit van het geloof dan van een zinnig inhoudelijk woord over de cyclus. God is in het Poolse wooncomplex nergens te bekennen, God is er dood. Het zijn de in de bijbel aangekaarte principes van het leven die hier deel uit maken van het dagelijks leven. Hoewel het afwijken van de principes leidt tot fatale gevolgen, is de Dekaloog verre van predikend. Het is een registratie van het tragische verloop van levens, het is een werk waar de aanwezigheid van een god niet eens discutabel is.

Kieslowski is zelden openlijk kritisch en omzeilt moralisme, maar de Dekaloog geeft de kijker wel een ander zicht op de wetten van het leven. Om een voorbeeld te geven, uit de zesde episode (die ik vorige week ook besprak): het gebod ‘Gij zult niet doden’ staat haaks op een moordenaar die zelf uiteindelijk tot de dood veroordeeld wordt in de rechtszaal. Zo zit de cyclus vol met interessante contradicties, zowel in de acties van de personages als in de symboliek die af en toe op komt duiken.

De afleveringen zelf mogen dan niet allen even sterk zijn, er valt altijd wel wat te genieten. Visueel is het niet overal even strak, maar er wordt zo af en toe geëxperimenteerd met stijlen die in de latere Trois Couleurs-trilogie aanwezig zijn. Wat in elke aflevering duidelijk wordt, is de verhaaltechnische kundigheid van scenarioschrijver Piesiewicz, met als hoogtepunt het zesde en zevende deel. Deze zijn overigens verwerkt tot speelfilms, respectievelijk A Short Film About Killing en A Short Film About Love. Ik ben er echter een voorstander van om de Dekaloog in zijn geheel te zien, om deze volledig tot zijn recht te laten komen. De bijna tien uur film zijn een onmiskenbare verrijking aan de moderne cinéma.

Er was een belangrijke reden dat ik 563 minuten van mijn leven besloot te wijden aan de tien delige serie die regisseur Krysztof Kieslowksi ooit maakte voor de Poolse televisie. De onvolprezen Stanley Kubrick noemde deze Dekaloog-cyclus het enige meesterwerk dat hij bij leven op zou kunnen noemen.

Kieslowski startte eind jaren ’80, samen met zijn vaste co-scriptschrijver Krzystof Piesiewicz en componist Zbigniew Preisner, een grootschalig televisieproject dat de tien geboden in de destijds hedendaagse Poolse samenleving zou plaatsen. Zoals hij later ook deed met de Trois Couleurs trilogie, ondoet hij elk ogenschijnlijk bemoedigend gebod van enige moraal en dramatiseert hij deze door er een geheel eigen, minder letterlijke (en dikwijls zwartgallige) draai aan te geven.

De cyclus bestaat uit tien korte films van iets minder dan een uur, een moment uit het leven van in elke aflevering andere personages beslaande, elk rondom een van de tien geboden. Maar Kieslowski zou Kieslowski niet zijn als deze verhaallijnen nergens overlappen; vrijwel de gehele Dekaloog speelt in en rondom hetzelfde troosteloze woonblok. En in deze minimalistische keuze ligt ook de kracht van de cyclus, de ogenschijnlijke complexiteit van het moderne leven wordt herleid naar basisprincipes.

Hoewel het aan de aflevering gekoppelde gebod niet altijd even duidelijk naar voren komt, draait het elke keer om een gepleegde handeling. Qua verhaalopbouw kiest Kieslowski ook voor het minimale, meer dan deze handeling wordt er niet getoond, wat de uitwerking op de kijker juist ten goede komt. Goed voorbeeld hiervan is Kieslowski’s variant op het gebod ‘Gij zult niet doodslaan’: een man moordt koelbloedig, waarna deze zelfde man even koelbloedig wordt geëxecuteerd. Weinig meer wordt er getoond, maar het raakt je als een baksteen, en pretentieus geneuzel of overdadig sentiment blijft bespaard. Ook de muzikale ondersteuning van Preisner sluit perfect aan bij deze wijze van film maken, op de toonzettende pianoklanken tijdens de begintitels na kennen de afleveringen een minimale soundtrack die zelden op de voorgrond treedt of zelfs aanwezig is. Iets waar veel filmcomponisten nog iets van kunnen leren.

Hoewel de episodes qua niveau erg wisselend zijn, blijkt de grote kracht van de Dekaloog pas bij het zien in zijn geheel. De Dekalog is een totaalkunstwerk, een ensemblefilm die de aspecten van het mens-zijn benaderd als geen ander en de kijker daar zowel in meesleept als aan het denken zet. Nergens gekozen voor een ethisch standpunt, wellicht ook de meest reële en daardoor passende keuze.

De losse afleveringen zijn duidelijk films an sich, een kop en een staart hebbend evenals een eigen verhalend vermogen om te blijven boeien, maar de kracht van de cyclus ligt in het geheel van Kieslowski’s eigentijdse visie op de tien geboden. Het is een knap in elkaar geweven werk dat de moderne samenleving analyseert en ontleedt, maar tevens ethische vraagstukken oproept. Absoluut een meesterwerk dat weinig weerga kent, daar geef ik Kubrick graag gelijk in, maar dat ‘het enige’ laat ik nog even in het midden.

In het vervolg op dit artikel zal ik de losse afleveringen analyseren en dieper ingaan op de inhoudelijke kracht van het geheel.