Van de week kwam Melancholia uit, maar al eind juni kregen Fedor en ik de kans om Lars Von Triers nieuwe visuele depressie op het witte doek te zien. Voor de gelegenheid besloten we een podcast op te nemen. We bleken sterk van mening te verschillen, iets wat uitmondde in een behoorlijke discussie. Meesterwerk, gefaald of gefaald meesterwerk?

Overigens is dit voorlopig ook de laatste podcast. In de toekomst zullen we vast terugkomen op dit medium (of in vorm van video’s), maar we hebben besloten om eerst na te denken over een beter werkend format waarin sneller en makkelijker afleveringen afgeleverd kunnen worden.

Deze aflevering duurt ongeveer 31 minuten en is 42,4MB groot.

Heb je op- en aanmerkingen? Deel ze in de commentbox onder dit artikel of mail ze naar contact@salonindien.nl. Verder is de podcast hier te downloaden (rechter muisknop, opslaan als) en kan je je via iTunes op ons abonneren.

Het beeld dat in de media geschetst wordt over Lars von Trier gaat niet over rozen. Het is controverse na controverse, niet slechts in zijn films, maar ook daarbuiten. De man wordt altijd al misogynie verweten en over zijn uitspraken in Cannes, niet enkel die van dit jaar, is al vaak genoeg gesproken. Maar, tot op heden zijn deze zaken niet in het geding gekomen van de films zelf. Lars von Trier stond voor mij als kijker altijd buiten zijn personages. Bij Melancholia vormt depressie echter het voornaamste thema. De depressie, of de melancholie, waar de regisseur zelf een tijd mee leefde is de inspiratiebron. Antichrist (2009) schreef hij naar eigen zeggen al vanuit deze melancholie, maar met zijn nieuwste lijkt het pas echt alsof we Von Trier’s melancholische blik voor ogen krijgen.

Zowel Antichrist als Melancholia, die wel meer gemeenschappelijk hebben dan dat zij ontsproten zijn uit een depressie, lijken deel uit te maken van een nieuwe serie films. Als auteur maakt hij zichzelf zo goed als deel van de film, wat bij Melancholia behoorlijk ten koste gaat van vereenzelviging met de personages, die vaak vooral vlakke archetypes zijn. Von Trier gaat enerzijds persoonlijker te werk dan ooit, maar is daarnaast vaak grotesk, soms zelfs neigend naar kitsch. Evenals in Antichrist begint Melancholia met een openingssequentie in slow-motion, laat hij zich inspireren door schilderijen en is de film volgepropt met niet altijd even subtiele symboliek. Met het manifest dat hij ooit opstelde, waarin film juist ontdaan werd van al deze zaken, heeft Melancholia weinig meer van doen; behalve dat de bruiloft die de eerste helft van de film in beslag neemt de gedachte oproept aan Festen (1998) van zijn collega Thomas Vinterberg.

Deze bruiloft vormt de eerste akte van de film en vertelt het verhaal van Justine (Kirsten Dunst). Tijdens de bruiloft wordt het steeds duidelijker dat Justine depressief is, en de gevolgen worden almaar schrijnender en beklemmender. Het is een drama zoals Von Trier ze het beste maakt. Het tweede deel verhaalt over haar zus (Charlotte Gainsbourg), en speelt rond de speculaties over het naderende einde van de Aarde. We beschouwen de twee zussen en hun gedrag rondom dit naderende einde. Dit contrast, tussen de gezonde zus die vreest voor haar leven, en de depressieve zus, die de planeet die in botsing dreigt te komen met Aarde haast tot lustobject maakt, lijkt het voornaamste punt dat Von Trier wil maken.

Het mooie, kleine verhaal dat Von Trier ons uiteindelijk vertelt past goed in de bizarre setting, wat dat betreft is Melancholia als film zeer geslaagd. De planeet Melancholia, die op de mensheid afstevent om haar tot een einde te brengen, wordt groots in beeld gebracht als een schaduw die boven de mensheid hangt. Melancholia wordt door de een gezien als het ergste kwaad, maar door de ander als lustobject. De hoofdvraag van de film is dan ook of wij de dood vrezen of deze juist omarmen? Dit is zeer boeiend en mooi uitgewerkt, maar de film wekt nooit eenzelfde melancholie op bij de kijker als dat Von Trier’s vorige films dat deden.

Het is deels te wijten aan Von Trier’s eigen depressiviteit, die bijna niet los valt te zien van de film. Von Trier lijkt meer autobiografische elemenenten in zijn film te stoppen dan in vorig werk, waardoor de sympathie voor de personages vrijwel geheel afwezig blijft. Er treedt een probleem op; het wordt een film over de depressie van Von Trier en zijn eigen melancholische blik naar het leven. Het is een van de redenen dat de kijker minder gemarteld wordt dan in films als Dogville (2003) of The Idiots (1998) ; nergens zien we personages van vlees en bloed, maar slechts schimmen van de auteur zelf. Wellicht is hij te bekend geworden en zoekt hij teveel de media op (al dan niet gewild). Het statement van Von Trier dat hij nooit meer persconferenties zal geven lijkt me dan ook geen verkeurde keuze.

Melancholia is ambitieus. Het einde van de wereld op z’n Von Trier’s. Een knappe film, die helaas niet volledig weet te overtuigen en een beetje blijft hangen in het zijn van een goed verhaal, zonder daarbij echt te raken.

Van het penetratieshot in de openingsscène tot Bergmaniaanse mutilatie met een schaar, en van vermeende misogynie tot een teveel aan vrouwelijk naakt; rasprovocateur Lars von Trier is er met Antichrist weer in geslaagd een geruchtmakend werk af te leveren. Zelfs in de aftiteling weet de Deen nog een steek uit te delen. De plechtige boodschap dat Antichrist opgedragen is aan arthouse troetelkind Andrei Tarkovsky kwam hem in Cannes vooral op hoongelach te staan. Potsierlijk en misplaatst, zo’n luidruchtige en volgens velen middelmatige film op te dragen aan de meester van de serene, mystieke film.

Eerst Von Trier’s reactie op de voor de hand liggende waaromvraag: “When I saw The Mirror for the first time on a small TV set, I was in ecstasy. If we talk about religion, this is a religious relationship. I’ve seen his films many, many times. [...] If you dedicate a film to a director, then nobody will say that you’re stealing from him, so this was the easy way out”. Zelfs in het antwoord provocatief. De vraag die zich opdringt: zou er überhaupt een haan naar gekraaid hebben als hij de ‘diefstal’ niet opgebiecht had?

‘Vergezocht’, dat was ook mijn eerste reactie bij het zien van Von Trier’s opdracht, maar leek vooral ingegeven door de regiestijl. Het predicaat Tarkovskiaans komen we immers tegen bij regisseurs als Béla Tarr, Andrei Zvyagintsev of Aleksandr Sokurov, lieden die zich bewegen in de hoek van de traag voortrollende speelfilm. Lange takes en weinig actie; tijd is altijd een issue. De films van Lars von Trier, ook Antichrist, zijn hier tegengesteld aan. Ook voor een arthousefilm een bovengemiddeld tempo, relatief korte en weinig vloeiende takes, daarin veel handelingen (‘actie’) en strevend naar een grote intensiteit daarvan, ten einde een zo groot mogelijke impact bij de kijker te bereiken.

Toch zien we in Antichrist een aantal beelden die niet passen binnen deze beschrijving. Ooit was Von Trier spil in de ontwikkeling van het Dogmecollectief, een verzameling filmmakers die streefden naar een zo naturel mogelijke cinema. Hoewel reeds eerder een andere weg werd ingeslagen, is in dat oog bezien de openingsscène opmerkelijk. Niet alleen wegens de heftige muziek en vertraagde beelden, maar ook vanwege de monochrome shots. Dit laatste is een handelsmerk van Tarkovsky, die in vrijwel al zijn kleurenfilms monochroom afwisselde met meer naturel kleurgebruik. Andere atypische momenten zijn de extreme slowmotion shots waarin de vrouw zichzelf verbeeldt in een nachtelijk Eden. Niet alleen hebben deze shots door hun verwrongen traagheid iets droomachtigs, ontegenzeggelijk spreekt er ook iets mystieks uit.

Met het woord ‘mystiek’ raken we aan een belangrijk element van de cinema van Tarkovsky. Een denker die bij voorkeur de grote filosofische vraagstukken oppakte, maar voor een hernieuwde blik daarop non-existente omgevingen schiep als een ruimteschip dat in de ban is van een planeet die invloed uitoefent op het onderbewustzijn (Solyaris) of een verboden Zone waarin zich een kamer zou bevinden die de diepste wensen kan laten uitkomen (Stalker). Een film als Zerkalo lijkt zelfs een en al onderbewustzijn, zodat raadselachtigheid veel van Tarkovsky’s films kenschetst. De mystieke ervaring die personages zoeken of ondergaan staan vaak in direct verband met de natuur (aards of buitenaards), zodat de mens zijn verhouding hiermee wordt bevraagd. De planeet in Solyaris bijvoorbeeld, heeft zo’n sterke invloed op het bewustzijn van de hoofdpersoon, dat zijn beeld van de mens als een rationeel en autonoom handelend wezen op losse schroeven komt te staan.

Een dergelijke verkenning is ook wat Von Trier beoogt in Antichrist. Vrijwel de gehele film speelt in een woest natuurgebied waar een rationele therapeut zijn onder heftige emoties gebukt gaande vrouw behandelt. Het controleverlies van de man over zichzelf en zijn omgeving gaat hand in hand met de toenemende verwildering en heerszucht van de vrouw, die, zo claimt ze (of Von Trier zelf?), als vrouw in haar aard toch al dichter bij de natuur staat met al haar schoonheid én wreedheden. Waar Tarkovsky echter altijd hoop en geloof in de mens houdt, spreekt uit Von Trier’s films in zijn algemeenheid een pessimistisch wereldbeeld. Antichrist is daarin geen uitzondering. Natuur, zowel dat wat diep in de menselijke aard zit als dat wat hem omringt, is destructief en moet in toom gehouden en desnoods overwonnen worden. Dat is wat althans uit de slotscène lijkt te spreken. Tarkovsky schiet het positiever in, en laat eerder zien hoe mens en natuur een twee-eenheid vormen die de mens, in al of niet spirituele vorm, verlichting brengt.

Concluderend zie ik genoeg raakvlakken en raakvlakjes (meer nog dan ik in dit korte bestek genoemd heb) om het op zijn minst interessant te maken over de verbanden na te denken. De precieze status van deze verbanden staat open voor discussie: provocatie, diefstal of eerbetoon? Voor een eerbetoon zitten Tarkovsky en Von Trier (die eerste overigens geen fan van het werk van laatstgenoemde) te weinig op een lijn, waardoor eerder de indruk ontstaat dat Von Trier een aantal voor hem interessante elementen leende, aanvoelende dat hij thematisch in hetzelfde vaarwater voer. Kwalijk is dat denk ik niet. Het is niet zo dat de gelijkenissen de aandacht opeisen, hooguit roepen ze een vage herkenning op. Eigenlijk is Antichrist te oorspronkelijk om überhaupt een expliciete verwijzing naar een andere filmmaker nodig te hebben.

Lars Trier, of Lars von Trier, is naast een respectabel filmmaker tevens oproerkraaier, zowel bedoeld als onbedoeld. Naast een aantal akkefietjes op onder andere het filmfestival van Cannes, kwam de regisseur door zijn thematische keuzes in botsing met het feminisme. Ondanks de aanklachten lijkt ‘de vernederde vrouw’ echter steeds meer de rode draad in zijn films te vormen.

Bij het verlaten van de vooral visuele stijloefeningen die zijn eerste grote films waren, de Europa-trilogie als belangrijkste werk, veranderde ook zijn vertelwijze. Vanaf de Golden Heart-trilogie en het Dogme 95 manifest richtte Von Trier zich vooral op innerlijk leed; de geestelijke gesteldheid van een getormenteerd vrouwmens.

Toen ik onlangs Dancer in the Dark bekeek kwam er, naast vele lofuitingen, een gevoel naar boven van déja-vu. Het verhaal en de setting mogen dan anders van toon zijn, het is en blijft dezelfde onder het juk van andersdenkenden leidende vrouw die de hoofdrol vertolkt en medelijden wekt bij de kijker. Breaking the Waves biedt eenzelfde verschijnsel, en zowel Dogville als Manderlay lijken vertellingen van dit zelfde verhaal.

Lars von Trier noemt het zelf zijn ‘stijl van filmmaken’, maar wat steeds meer met mij als kijker begint te botsen is de herhalingsoefening die zijn films lijken te zijn. Hoewel hij tot nu toe elke keer emotionele klappen wist uit te delen komt de voorspelbaarheid wel degelijk om de hoek kijken. Het lijkt een haast neurotische trek vredelievende vrouwen te vernederen, te verkrachten of te vermoorden. Von Trier heeft klaarblijkelijk een obsessie met de Medea-mythe.

Euridipes’ tragedie Medea, waar het publiek sympathiseert met een vrouw die haar kinderen om het leven brengt, lijkt, al meer in thematische zin, de kern van Von Trier’s oeuvre. In ’88 kwam zijn op Euridipes gebaseerde televisiefilm uit, en vervolgens zou de Medeafiguur niet meer uit zijn werk verdwijnen. Vrouwfiguren geplaatst in vreemde, ‘barbaarse’, culturen; op grote schaal leed ondergaand en als martelaarster zijnde de kijker voor zich te winnen.

Met het laatste deel uit de Amerika-trilogie in de planning zullen hoogstwaarschijnlijk in essentie dezelfde plotontwikkelingen plaatsvinden als in Dogville en Manderlay eerder gebeurde. Het Medea-figuur, in dit geval Grace, zal op haar doorreis in een nieuw geisoleerd dorp aankomen. Om daar vervolgens, dankzij haar ‘barbaarse’ karaktereigenschappen, in welke zin dan ook vernederd te worden.

Ondanks Von Trier’s kunnen zal een gevoel van déja-vu bij steeds meer kijkers de overhand nemen en, hoe inventief en sterk ook, zijn films zullen hierbij kracht inboeten. Met twee trilogiën rondom gelijkende personages zou, samen met het afronden van zijn kritiek op de VS, in zijn volgende belangrijke film een geheel andere opbouw en thematiek geen kwaad kunnen. Met de horror Antichrist belooft de regisseur in ieder geval af te wijken van zijn eerdere werk.