Een man, we herkennen zijn gezicht niet vanwege zijn zonnebril, sjawl en hoed, loopt door een bloedrode woestijn. Op de soundtrack horen we een radio waarin een DJ (ingesproken door Iggy Pop) mensen waarschuwt om vooral uit de zon te blijven, want de ozonlaag is al een geruime tijd naar de kloten. De man, een handelsreiziger, vindt onder een dikke laag zand een robothoofd. Via hem komt het metalen hoofd terecht bij Jill, een kunstenares. Zij maakt van grote hopen metaal ruige kunstwerken. Wanneer het robothoofd in één zo’n kunstwerk terechtkomt, wordt deze weer actief, en regenereert zichzelf uit het overtollige materiaal in Jill’s garage. De robot, onderdeel van een mislukt regeringsproject, gaat als een onstopbare allesvernietigende kracht te werk in het appartementenblok van Jill, en kunst keert zich zo als het ware tegen zijn maker.

Voor Richard Stanley (over wie ik eerder al artikelen schreef, respectievelijk over Dust Devil en de mislukte productie van The Island of Dr. Moreau) bleek dit profetisch. Zowel Hardware als Dust Devil flopte, en kregen te maken met inmening van studio’s, zijn versie van Dr. Moreau werd nooit voltooid, en daarna maakte Stanley nog slechts relatief obscure docu’s en shorts. Hardware was zijn filmdebuut, en er scheen nog licht aan de horizon. De film werd aanvankelijk bedoeld om mee te liften op het toenmalige succes van de cyberpunk stroming, maar in tegenstelling tot films als The Terminator is Hardware meer punk dan cyber.

Hardware is namelijk verrekte nihilistisch. In de toekomst waarin deze film zich afspeelt, is de aarde zo naar de kloten gegaan, dat mensen zichzelf binnen opsluiten, en zo bezig zijn met overleven, dat alle menselijke contact tot de basis is teruggebracht. Om te overleven in dit drastische klimaat zijn er slechts enkele opties, vluchten in andere bezigheden, of de harde confrontatie aangaan. De complete mensheid vlucht in sex, drugs, kunst en rock’n’roll, en punk is de mainstream geworden. Er is geen sprake van non-comformisme meer, want alles is non-comformisme. Iedereen leeft hedonistisch langs elkaar heen, of sluit zichzelf buiten.

Naast haar kunst leeft Jill vooral teruggetrokken in haar eigen appartementje. Maar deze veiligheid is maar relatief. Net als haar kunst bekeert haar beveiliging zich tegen haar. De portier die de beveiligingscamera’s beheert, de deuren opent en de elektriciteitsknoppen bedient is een ranzige voyeur die zijn ogen op Jill heeft gezet. En net als de beveiliging en haar kunstwerk (dat dus verandert in een moorddadige robot) keert ook haar appartement zich tegen haar. Niks werkt, dus nergens is ze veilig.

En ook de kijker is niet veilig. Net zoals voor Jill de wereld verandert in complete chaos ontspoort ook Hardware. De kijker wordt voorbereid door inserts van bizarre televisiebeelden tijdens enkele horrorscènes, maar op het einde ontspoort de film pas echt. Een chaos van zwiepende camera’s, ironische inserts, trippende beelden, en snelle lichtwisselingen roept onder andere de trip in 2001: A Space Oddysey tot herrinering, maar ook het werk van Argento, wanneer deze beiden gefilterd zouden worden door een speedtrip. De mtv-montage is in dit geval wel toepasselijk, want de relatieve veiligheid van het plot wordt op dat moment compleet losgelaten. Dit maakt van Hardware een vermoeiende, maar onvergetelijke sci-fi-horror, die met zijn bloedrode, gesatureerde en statische beelden er ook nog uniek uit ziet.

In 1896 schreef H.G. Wells het boek The Island of Dr. Moreau. Een boek dat zaken als evolutie, de grenzen tussen beest en mens, politiek en het willen spelen voor God van mensen. Het verhaal gaat in het kort over een man, Pendrick, die terecht komt op een eiland waar Dr. Moreau experimenten uit voert en daarbij mens-dier-hybrides creeërd. Deze mensdieren scheiden zich af van zowel de dieren als mensen, en loven het menselijk gedrag, waarbij ze hun instinct afzweren. Het instinct speelt echter hier en daar de kop op, waardoor een gevaarlijke en explosieve sfeer ontstaat. Moreau is megalomaan, de mensdieren bedreigend in hun aard en de hoofdpersoon misschien wel krankzinnig. Het is een uiterst complex verhaal, en het is tot nu toe drie keer verfilmd. Ik ga het in het artikel van vandaag hebben over de derde verfilming, en daarbij een stuk van de totstandkoming bespreken.

The Island of Dr. Moreau uit 1996 is een uiterst mislukte film. Het is het resultaat van meerdere visies die met elkaar botsen en problemen op de set. Richard Stanley, regisseur van het onlangs door mij besproken Dust Devil, was gefascineerd door het boek en probeerde in de film de nadruk te leggen op het evolutie versus religie-aspect. De studio had hier aanvankelijk problemen mee, en na wat snijden in het script (er moest onder andere een nogal heftige seksscène verwijderd worden) mocht Stanley filmen. Oorspronkelijk zou David Thewlis Richard Stanleys eerste keus zijn voor de rol van Pendrick (wiens naam werd veranderd in de uiteindelijke versie). De studio ging echter voor Val Kilmer voor die rol, en voor Moreau vroegen ze Marlon Brando.

Beiden sterren stonden toendertijd bekend als diva’s en op de set had Richard Stanley dan ook moeite om ze in de hand te houden. De studio vroeg ter plekke re-writes, Val Kilmer kwam pas op de derde filmdag op zetten en Marlon Brando bleek ook moeilijk in de omgang. De studios waren niet tevreden met het resultaat van de eerste vier dagen, en Richard Stanley werd van zijn eigen project afgehaald. Waar Stanley een duistere, grimmige horrorversie, moest en zou nieuw aangestelde regisseur John Frankenheimer er een meer actiegerichte film van maken. Nog steeds werd dagelijks het script aangepast, en Frankenheimer schrapte 80% van het script. Brando kwam ook nog met aanpassingen, waaronder een dwergenversie van hemzelf. Deze “briljante” vondst werd later effectief geparodieerd in de Austin Powers: The Spy Who Shagged Me en Southpark. Ironisch genoeg kreeg Val Kilmer een andere rol in de film en ging de hoofdrol alsog naar David Thewlis.

Om toch nog te kunnen zien hoe ze zijn film aan het verkloten waren besloot Stanley, in dierenkostuum, als figurant een kijkje op de set te nemen. Hij zit in de film als Melting Bulldog. The Island of Dr. Moreau is een mengeling van de visie van Brando, de studio, Richard Stanley en voornamelijk John Frankenheimer. Het is een uiterst mislukte film, die in enkele scènes omslaat van horror, naar actie naar fantasie, met groteske sets en ongelooflijk bizar acteerwerk. Het is als film niet geslaagd, maar als je inzicht wil in het proces van hoe films kunnen mislukken is het een uiterst fijne zit. Incompetente films zijn prima studiemateriaal. Voor mensen met interesse in mislukte films is The Island of Dr. Moreau een verplichte zit, omdat de film door alle verkeerde keuze’s ongelooflijk surrealistisch word, en daardoor interessant is. Gaat dat zien, al is het alleen maar omdat er een verschompelde minieversie van Marlon Brando inzit.

In Namibië gaan er geruchten rond over Nhadiep, een moordenaar uit een plaatselijke stam, die in staat is van uiterlijk te veranderen. Een zogenaamde shapeshifter, een demon die van uiterlijk kan veranderen. Richard Stanley, een in Zuid-Afrika geboren cultregisseur werd geïnspireerd door deze Afrikaanse legende en mixt deze met Amerikaanse invloeden voor de film Dust Devil. Dust Devil is een hybride film die meer is dan de som der delen. Het is een film met fascinerende ideeën die een mix is tussen een Europese aanpak en Amerikaanse genrepulp (en dat bedoel ik als een compliment).

Dust Devil verhaalt over drie mensen die elkanders pad kruisen. Ten eerste hebben we Wendy, een vrouw die net haar vriend heeft gedumpt en rondreist door Zuid-Afrika om haar depressie uit te bannen. Daarnaast hebben we Ben, een agent die op zoek is naar de dader van een serie bizarre moorden en stuit op het spoor van de zogenaamde Dust Devil, een demon die slachtoffers vermoord om te overleven. Dan hebben we Hitch, een mysterieuze lifter die een relatie begint met Wendy. Hoe dit af gaat lopen valt wellicht te voorspellen, ware het niet dat het regisseur Richard Stanley nauwelijks te doen is om de plot, maar meer om sfeer en beeld. Tegen het einde toe voegt Stanley echter wel wat filosofische en religieuze symboliek toe, waardoor de film niet blijft steken in het zeer basische horrorplot. Van een suspensehorror verschuift de film naar een postapocalyptisch aandoend einde.

Beelden en sfeerzetting, daar is het Stanley om te doen. Evenveel horror als roadmovie, en daarnaast bevat de film ook elementen van psychologisch drama. Naast een paar gore-momenten bevat de film sterke karaktertekeningen, een paar verwijzingen richting de Zuid-Afrikaanse apartheid en vooral heel veel verwijzingen naar klassieke western. Richard Stanley speelt leentjebuur bij Paris, Texas, spaghettiwesterns, Dario Argento en zelfs Andrei Tarkovsky. Met de laatste heeft de film de symbolische focus op alledaagse objecten en de visuele stijl gemeen. Verwacht geen religieuze zingeving, psychologisch gewroet in herinneringen en dergelijke, maar de film is zeker meer dan een eenvoudige slasher. Zinderende beelden van de ondergaande zon, insecten die over gebroken objecten kruipen en meer van die eenvoudige maar adembenemend mooie beelden. De eenvoud werkt hier zeer sterk in sfeerzetting, en laat het surreële van de realiteit zien. Je zou bijna in demonen gaan geloven, aangezien de film het surreële basisgegeven weet uit te werken tot een poëtische schoonheid.

Maar daarnaast is de film ook bijna Evil Dead-achtig in zijn aanpak van gore en make-up. Dit levert een zeer hybride film op, die echter nergens tweeslachtig word. Bloed en schoonheid gaan hier vreemd genoeg een bizar huwelijk aan dat werkt. Zeker aan het einde, als de krachten van de Dust Devil volledig getoond worden begeeft de film zich in een spaghettiwestern richting. Een bloedbad, maar eveneens ondersteund door een aantal filosofische dialogen, een shoot-out-achtige structuur en door longshots gedomineerd cameragebruik. Het is alsof Clint Eastwood zich begeeft in een slasher geregisseerd door Wim Wenders. Het is duidelijk een film van een videoclipregisseur, gericht op visueel genot, en met een groot scala aan nogal wilde ideeën, maar het werkt. De film is innemend en verbluft, juist vanwege zijn onconventionele aanpak, maar erg diep onder het oppervlak gaat het niet. Maar dat geeft niet. Dust Devil is geen meesterwerk maar het is een visueel verbluffende mix van genres.