Holocaustfilms. Hollywood kan inmiddels niet zonder dit genre. Vaak zijn de adaptaties visuele bewerkingen die geenszins gelijk staat aan interpretaties van het bronmateriaal. Is het kenmerkend voor klassiek Hollywood om het narratief van een boek te letterlijk te nemen, gecentreerd rondom de rol van een mismaakte of lijdende ster? In de bewerking van Bernhard Schlink’s Der Vorleser uit 1995 is deze rol weggelegd aan de ex-nazi kampcommandante Hanna Schmitz (Kate Winslett), ondanks dat haar hoofdrol in feite tweede viool speelt tot haar jongere schuldknaap Michael Berg (David Kross). Het boek heb ik niet onder ogen gehad, maar ik had het gevoel toen ik deze film keek, een voorspelbaar verhaal te lezen op beeld die leed aan een Hollywoodtrauma: geen prikkeling, geen emotie, en geen verlossing voor de kijker.

**Bevat Spoilers**

Trauma. Het sleutelwoord in elke jeugdige herinnering. Trauma. Het toverwoord in elke holocaustoverlevering. Het is een lastig begrip, vooral voor mensen die hun jeugdige trauma’s proberen af te zetten tegen de niet te vatten gruweldaden uit de Tweede Wereld Oorlog. In The Reader vervult trauma dit duale begrip in de vorm van een ervaring uit een naoorlogse jeugd en een ontdekking van misdaden uit de oorlog. De vijftienjarige scholier Michael Berg ontmoet tijdens de stromende regen van grauw Berlijn uit 1958 een kordate Hanna Schmitz die hem eerst verzorgd, dan ontmaagd en later in de film ontmand van zijn restje onschuld. De innige relatie uit de eerst kwart van de film (die we voor de goede orde niet pedofiel willen noemen – dat zou de film te complex maken) geeft interessant materiaal, als is het dat Hollywood bloot toont op beeld. Michael’s devotie voor zijn mysterieuze schikgodin in de vorm van voorlezen en klaarkomen, zijn desinteresse in vrouwelijke medescholieren die hem ook zien zitten als jonge adonis, en ten slotte de ontgoocheling na haar plotselinge verdwijning uit zijn leven, bouwen allemaal op tot een interessant plot. Het is jammer dat regisseur Daldry aan het einde van dit potentiële gedeelte via standaard montage-sequenties hun relatie probeert samen te vatten, want een diepere kern mag klaarblijkelijk nog niet geraakt worden in een inleiding. De kiem tot drama is gelegd, maar er bloeien nog geen emoties.

Het volgende kwart van de film beslaat het verraad van Hanna aan Michael tijdens haar berechting in 1966 voor gepleegde oorlogsmisdaden. Michael, die toevalligerwijs haar rechtszaak mag volgen als toeschouwer tijdens zijn opleiding rechten is wederom ontgoocheld, en voelt zich nu zelfs verraden. De gesprekken met zijn docent Rohl (Bruno Ganz) voor de klas over de vraag van schuld en boete tijdens de Tweede Wereld Oorlog vormen het meest prikkelde stuk in de film, omdat er voor het eerst inzicht wordt gegeven over de complexe werking van trauma en schuld. Waar Michael achter komt, dat Hanna niet kan lezen, maar toch schuld bekend aan een handgeschreven bevel die haar straf hoger doet uitslaan dan haar vrouwelijke medeverdachten, schokt hem. Het is alleen tragisch dat al deze kennis en inzichten zijn personage paradoxaal steeds meer doen isoleren in zijn emoties. Hij kan geen relatie aan met een medestudente, nog duidelijk in de knoop met zichzelf, maar in plaats van dat hij zijn trauma uitspreekt, moet het plot door en zijn we als kijker niet veel verder gekomen. De kiem tot trauma is ontspruit, maar er groeien geen antwoorden.

In de tweede helft van de film wordt de David Kross als Michael vervangen door de oudere Ralph Fiennes (in een tijdbestek van tien jaar tijd..), het punt waarmee de film zichzelf de das omdoet. Fiennes luidde via een overbodige intro de flashback van zijn jeugdtrauma in, hij sluit hem ook af via een te lange lijdensweg van niet uitgesproken emoties. Want daar lijkt het nu uiteindelijk om te draaien: gebrek aan communicatie en de roep naar verlossing. Het probleem is dat de spanning uit het verhaal is gelopen en het trauma lang en breed duidelijk is voor de kijker. Het voelt zelfs bijna als verraad dat de eerste helft niet meer dan een opbouw was voor het ‘drama’ van de tweede helft. De dialogen van de oudere Michael met zijn dochter overtuigen niet, Fiennes als vervanger van Kross stelt teleur. De meest lelijke momenten zitten op het eind, verpakt in twee harteloze slotscènes over de schuldvraag. Nadat Michael honderden cassettes heeft ingesproken als luisterboeken voor de opgesloten Hanna (wederom samengevat in treurige montage-sequenties), volgt haar vrijlating. De hele film kon hij haar na hun vroegste moment samen niet onder ogen zien, en wanneer hij dat op het eind toch doet, spreekt hij haar niet aan op haar verraad jegens hem (zijn jeugdtrauma!), maar op haar verraad jegens het Joodse volk. Weer die ellendige Duitse schuldvraag! ‘Of ze iets geleerd heeft in de cel?’, vraag Michael. ‘Ja, lezen’, antwoord Hanna. Met dit onbegrip is voor hun gemeenschappelijke band en geschiedenis is Michael even harteloos als Hanna was voor de Joden, al niet even menselijk. Na zijn indirecte ‘doodstraf’ voor deze fout, gediend hij zich daarbovenop te verontschuldigen aan een Joods slachtoffer via de bezittingen van Hanna. Dit tweede moment, het cliché van een rijke Joodse dame, woonachtig in New York, zonder inlevingsvermogen door haar collectieve holocausttrauma van haar volk, dat geen buitenstaander kan of mag begrijpen, stoot hard tegen de borst. De kiem tot verlossing is in volle bloei, maar zijn schoonheid is lelijk en zijn naam is Hollywood.

PS.

Nu bijna alle woorden over de invulling van trauma zijn gegaan, nog iets kleins over mismaaktheid van het visuele boek. Een film als The Reader mag dan interessante ingrediënten hebben overgenomen uit een literaire bron, maar zijn vertaling naar het beeld blijft te typografisch van aard: geen plek voor interpretatie of fantasie van de kijker (het weglaten van informatie), het lompe plot dat een spanning in de opbouw verstoort en alles tot bloedens toe uitlegt, en uiteindelijk ook de glamourgehalte van de film. Jezelf bloot geven als actrice (lees: naakt of lelijk) met als achtergrond de Tweede Wereld Oorlog geeft duidelijkheid waarom Winslett juist voor deze film het gouden beeldje mee naar huis mocht nemen.