Wanted isn’t so much a movie as it is a testosterone-fueled parade of fast cars, big guns, heavy metal guitars, exposed cleavage, and tests of masculinity. Plot? Characters? Meaning?

– Austin Chronicle

Hedwig van Driel probeerde haar morele bezwaren over de actiefilm Wanted te verwoorden in een fel bekritiseerde recensie op de website Filmtotaal. Hoewel ik na het zien van de film haar insteek snel herkende en deelde – verkeerde ideologieën in media waar niemand zich druk om maakt laten ook geregeld mijn bloed koken – moest ik concluderen dat de formulering van haar betoog niet helemaal lekker liep. Frustraties verwoorden zich immers niet altijd even makkelijk, en om de één à twee weken een goed beargumenteerde recensie neerpennen is ook geen kattenpis.
Met wat begrip hiervoor bereik je veel, maar wat doet het merendeel van het Nederlandse publiek het liefste als internetrecreatie? Iemand geheel zoutloos lopen afkraken, overdreven wijzend op zijn of haar fouten, zonder zichzelf proberen te verplaatsen in andermans standpunten en visie, laat staan een keer de vinger naar zichzelf te wijzen (lees: een zelfkritische houding).
Van mensen die alleen maar op zo’n manier kunnen kankeren op anderen, begrijp ik heel goed dat hun kritisch denkvermogen ook niet verder gaat dan het niveau van een zielloze actiefilm als Wanted. Ik zal me daarom ook hier in de verdediging werpen voor de visie van Hedwig, die ik via mijn eigen argumentatie en interpretatie verder probeer uit te werken en te verhelderen waar dat nodig is.

Pastiche

Moet een film origineel en diep gaan zijn om leuk, grappig of vermakelijk te zijn voor de kijker? Nee. Tegenover originaliteit is bijvoorbeeld jatwerk al eeuwenoud en te herkennen in elk willekeurig medium, maar als je bepaalde plotelementen, ideeën, en concepten kopieert in je eigen werk, doe dit dan in de vorm van een bewuste referentie, in de vorm van een parodie, maar niet als pastiche; het klakkeloos overnemen. Wanted is hierin niet meer dan een kloon, een imitatie, die letterlijk is opgebouwd uit andere films, niet alleen qua stijl, maar des te meer verhaaltechnisch, waarin vooral het plot en de ideeën van de The Matrix herhaaldelijk terug komen (bullet-time / speciaal genootschap met hoger doel / hoofdfiguur dat van loser naar ‘cool’ tot de beste van zijn soort transformeert). En niet alleen The Matrix is het slachtoffer van gebrek aan inspiratie, ook Fight Club, The Terminator, Office Space, en zelfs Star Wars, worden schaamteloos gebruikt om het magere plot op te vullen.

Het probleem is dat er een duidelijke knipoog ontbreekt bij Wanted, ondanks dat je anders zou verwachten. Het is namelijk niet direct een film die zichzelf serieus neemt, het is meer dat er niks is om serieus te nemen. De hele gedoe van het lot die de slachtoffers bepaalt en jezelf te keren tegen dit lot, is te zot voor woorden, en nergens spannend of intrigerend; het is een verhaal uit de oude doos.
De eerste helft is niet meer dan een platte rip-off van Office Space. De eerste helft is niet meer dan een platte rip-off van Office Space. De trainingsscènes die daarna komen (Fight Club), waar het hoofdpersonage Wesley constant in elkaar wordt geslagen, wordt neergestoken in een messenspel, en uiteindelijk kogels moet leren curven, is een lang en vooral saai stuk in de film. Want wat wordt hiermee bedoeld? Wordt je er hard van (lees: mannelijk) om steeds je botten te breken, bloed af te likken uit vers opgesneden wonden, en je te lopen vergeilen aan geweld en mooie vrouwen?
Het laatste deel van de film is een rare invulling van een vadercomplex (referentie naar Star Wars en The Terminator), om daarna te eindigen met een geweldsorgie in video-game stijl, dat in lijn staat met een actiefilm als Equilibrium, die dit net iets meer met knipoog weet te brengen.
Juist door het ontbreken van een relativering of een gevoel voor humor, is geweld hier te zie in zijn meest nihilistische vorm, dat zijn hoogtepunt kent in het zo kunstig mogelijk mensen neer knallen uit onmogelijke hoeken. En zolang het ‘cool’ wordt gebracht, zal het publiek er niet om malen wat de uiteindelijke functie hiervan is. Vermaak?

In deze rotzooi van een verhaal is regisseur Timur Bekmambetov niet meer dan een pion die om zijn visuele stijl uit Rusland is gehaald om de actie er spectaculair eruit te laten zien. Hierin deel ik niet het idee van schuld die Hedwig bij deze Bekmambetov legt, omdat het script en diens bron (stripboek) niet van zijn hand zijn. Hij is slechts de kleermaker. Niet elke regisseur is immers direct een zogenoemde auteur van zijn of haar film, de creatieve geest die alles bedenkt en bepaalt, en dit geldt zeker niet voor Hollywood waar films vaak als producten worden gemaakt, en regisseurs niet meer voorstellen dan een iets hoger aangeslagen schakel binnen dit proces.

Iedereen wil toch dat hij door een getatoeëerde supervrouw als Angelina Jolie – die kennelijk geen moeite heeft om dit werk te combineren met haar goede doelen – verlost wordt van zijn zeurende, overspelige vriendin en zijn nog irritantere, dikke en dus afstotelijke baas?

De opmerking die Hedwig hier over Angelina Jolie maakt, die ik opvat als en paradox waarom deze actrice zulke nihilistische films kan maken en tegelijk bezig kan zijn met goeden doelen, is te verklaren vanuit het karakter van dame Jolie. Ze beantwoorde deze indirecte vraag eerder in een interview van Vanity Fair:

[...] Because I had just done A Mighty Heart and was scheduled to do Changeling, which is about the kidnapping of a child. And I had lost my mom. And I knew I was in this odd, fuzzy state going from one loss and kidnapping to another loss and kidnapping. Then Wanted came along. It’s about being physical and jumping and running and being violent, and instinctively I knew I needed to do that.

Als je dit zo leest is Angelina simpel een vrouw die variatie wil nahouden in haar werk en instelling (drama tegenover actie, van inhoudelijk tot oppervlakkig), en waarschijnlijk – gezien haar wilde verleden en imago – een kick krijgt uit fysieke actie en acteerwerk. Dat ze daarbij het doel van het script neerlegt bij degenen die daar verantwoordelijk voor zijn, is een keuze die meebrengt dat je niet overal verantwoordelijk voor wilt voelen.
Hoewel deze werkinstelling niet zo zeer een probleem is in mijn ogen, is dat wel voor hoe vrouwen worden neergezet in dit soort films, namelijk alleen vanuit een vertekend mannelijk perspectief.
Zoals ook Hedwig aanhaalt in haar stuk, zijn vrouwen volgens Wanted dik en lelijk, die je eens goed mag afzeiken (de baas van hoofdpersoon Wesley op kantoor), wegwerpmateriaal die alleen maar aan je hoofd kunnen zeuren (vrouw van Wesley), of de ultieme natte droom van mening man; Angelina Jolie, die in elk shot een walm van dierlijke seks uitademt.
Wederom; er hoeft niks mis te zijn met deze cliché mannenfantasieën, als het ten minste met enige vorm van relativatering wordt gebracht; een knipoog. Anders is het gewoon een vorm van seksisme, of erger; misogynie (vrouwenhaat).

Moraal

Mag je een film beoordelen op morele gronden? Deze vraag komt meestal bovendrijven bij films die onmiskenbaar als kunstwerken te boek staan, maar desalniettemin een verwerpelijke boodschap verspreiden, zoals het werk van Leni Riefenstahl of Birth of a Nation van D.W. Griffith. Maar wat als de film zich in de verste verte niet als kunst kwalificeert en dit ook niet nastreeft? Mag je een film die als puur entertainment is bedoeld aanspreken op de boodschap die erin uitgedragen wordt?

Een lastige formulering, want de kritiek uit de reacties over hoe films dan worden gekwalificeerd als kunst is terecht. Als je naar de laatste zin kijkt, is het echter vrij duidelijk wat Hedwig hier bedoelt. Door de problematische opbouw daartoe stel ik de volgende vraag: waar ligt de waarde in films en hoe mag je die bepalen?
Er zijn een aantal criteria voor die je hierbij kan benoemen, en daarmee moet gezegd worden dat elke film, zij het een oude klassieker, een arthouse film, een blockbuster, of een oppervlakkige actiefilm als Wanted op dezelfde criteria kan worden bekeken en bediscussieerd. Géén film kan zichzelf vrij spreken via zijn zogenaamde insteek, zijn genre of wat dan ook; elke uitdrukking in een medium kent dezelfde elementen die de kijker moet invullen in zijn waarde. Laten we eens paar van die elementen onder de loep nemen waarmee een film als Wanted beoordeeld kan worden.

De protagonist van het verhaal. Het is bijvoorbeeld aardig als het hoofdpersonage van een film empathie (compassie) of sympathie (interesse) opwekt bij de kijker. Helaas is in Wanted het hoofdpersonage Wesley hier een vreselijk zelfzuchtig, irritant figuur die je het liefst zo snel mogelijk een kopje kleiner ziet, kortom een klootzak die ook niet beter verdient (een zelfde probleem dat acteur James McAvoy meebracht in zijn rol van The Last King of Scotland).
Het wordt helemaal vreselijk als hij zich beter gaat voelen dan de kijker, zoals in de aan ons gerichte slotzin van de film, die Hedwig terecht met kritische kanttekening aanhaalde in haar recensie:

“I was ordinary and pathetic. Just like you.”

Wordt deze ontzettend grove belediging aan het adres van de kijker als origineel gezien en als prikkelend ervaren? Kom op zeg. De vierde muur doorbreken is een kunstje dat veel nuance en precisie vereist, wil het niet pretentieus overkomen. Wanted doet er zelfs nog een schepje boven op door te stellen dat geweld (het doden van mensen) je iemand laat zijn in je leven. Ongelofelijk. Maar het grote publiek slikt deze ziekelijke mentaliteit en verknipte moraliteit blijkbaar als zoete koek.

Het geweld; daar lijkt het om te draaien in Wanted, maar thematisch is het stijl zonder inhoud. Dit geeft een hol effect; is het cool om mensen af te knallen zonder te beseffen wat de consequenties zijn, en of het wel gerechtvaardigd is? De film stelt via het hoofdfiguur heel kort deze vragen, maar worden via een sentimentele flashback even makkelijk weerlegd. Kijk eens naar hoe regisseurs als Sergio Leone, Jean-Pierre Melville, Martin Scorsese, en John Woo met geweld omgaan als thema, hoe films als Do the Right Thing, Idi i smotri en Badlands hierover vragen stellen en de consequenties laten voelen.
Wanted stelt de kijker geen vragen hierover, en als je de film daarin als puur oppervlakkig vermaak stelt hoeft dat wederom geen ramp te zijn. Het probleem is echter dat de film, doordat het geweld als thema geen inhoudelijke betekenis geeft, het weigert geweld te relativeren in zijn functie, er een duidelijke knipoog ontbreekt, en uiteindelijk geweld rechtvaardigt om iets te bereiken, het hiermee uiteindelijk geweld ook verheerlijkt. Is dat tegenwoordig niet gevaarlijk om vast te stellen? Weerleg het dan.

Geweld in Wanted is in feite niet meer dan een synoniem voor nihilisme, waar het laatste onsmakelijke gevecht in de weversfabriek zich afspeelt als een videogame, waarna ik me na afloop hetzelfde afvroeg als de recensent van de Austin Chronicle (die ik in het begin van deze tekst ook aanhaalde) in wat de film precies probeerde te vertellen:

There is no answer … and it’s a fool who looks for one, especially when there’s so much sadistic fun to be had watching cars flip and people’s heads explode in slow motion, so salacious and voyeuristic as to be almost pornographic.

Dat is geen rechtvaardiging voor oppervlakkig vermaak, maar het ontbreken van een wezenlijke kern in een film als deze, de zielloosheid van een product als Wanted. Maar wat is er immers cooler dan in slow-motion met veel bloed een kogel uit iemands hoofd te zien komen?