Do you expect me to talk?
Goldfinger wordt vaak genoemd als dé Bondfilm bij uitstek, en in het verlengde daarvan de beste. Het is de eerste Bondfilm waarin alle elementen die de filmreeks sindsdien zijn gaan definiëren voor het eerst samenkomen. Bond verleidt meerdere vrouwen (vier maar liefst!), waarvan één een handlanger is van de schurk, die een megalomaan plan heeft dat tegen het belachelijke aanschurkt. Bond rijdt rond in een mooie, snelle auto (de beroemde Aston Martin DB5) met allerlei hightech snufjes. De openingssequentie vol actie en amusement heeft niks met wat er daarna gebeurt te maken. In de titelsequentie zien we mooie vrouwen (of eigenlijk één) en horen we een typische, klassieke Bondsong. Er is een achtervolging, per auto, waarbij optimaal gebruik wordt gemaakt van diens mogelijkheden. De dubbelzinnige en/of spitsvondige opmerkingen tussen Bond, zijn vijanden, M, Q en Moneypenny zijn niet van de lucht. Bizarre handlangers van de slechterik, mooie locaties, Bonds obscure kennis en prachtige filmmuziek van John Barry zijn ook allemaal van de partij.

No, Mr. Bond, I expect you to die!
Deze samenkomst van elementen maken van Goldfinger, en niet Dr. No, de bakermat van de Bondfilms en de ultieme Bondfilm. Maar 44 jaar later heeft dit ook nadelen. De formule is in 1964 nog geen formule, maar voelt vandaag de dag wel zo aan. Het is allemaal zo bekend en komt niet bepaald origineel over, doordat het zo vaak geïmiteerd is later. Voor de toenmalige originaliteit en de invloed van de film verdient deze erkenning als de minstens op één na beste Bond, maar een hedendaagse kijkbeurt levert toch minder bevrediging op dan zo’n benoeming doet verwachten. Herhaaldelijke herhaling doet niet elke film goed.

You’re a woman of many parts, Pussy!
Toch valt er nog altijd veel te genieten, want veel van de bovengenoemde elementen zijn tot perfect ingevuld. Sean Connery heeft hier zijn rol optimaal ontwikkeld. Hiervoor noch hierna is hij zó overtuigend als verleider, lover, killer, spion en snob uit de hogere middenklasse met aspiraties naar de echte hogere klasse tegelijk. Honor Blackman is ook uitstekend als de slimme doch makkelijk te verleiden Pussy Galore, misschien wel de beruchtste en belachelijkste naam van een Bondgirl. Bond laat dan ook geen mogelijkheid liggen om Pussy bij haar voornaam aan te spreken, terwijl dat zelden nodig is. Opmerkelijk is dat Pussy de enige Bondgirl ooit is met een hogere leeftijd (Blackman is drie jaar ouder dan Connery). In het boek was Pussy overigens lesbisch, wat Bonds verleiding nog sterker zou maken. In de film wordt hier slechts verdekt naar verwezen.

You know, he kills little girls like you.
Gert Fröbe zet één van de beste Bondschurken neer, waar de film naar vernoemd is. Deze prestatie is echter niet alleen aan hem toe te schrijven. De makers vinden tijdens de opnames zijn Duitse accent te afleidend en soms niet goed te verstaan, dus wordt hij nagesynchroniseerd in het Engels door Michael Collins. Vreemd genoeg is in de originele bioscooptrailer Fröbe zelf twee keer te horen, als hij “Choose your next witticism carefully, Mr. Bond, it may be your last” en “Except crime!” zegt. Kijk en luister hieronder:

Harold Sakata is al een even groot icoon als zijn baas, in de rol van Oddjob, de doofstomme Koreaan met de bolhoed met stalen rand. Geen nek, stenen of menselijk, is veilig voor zijn hoed. Beiden hebben al een voorganger: Goldfinger komt na Dr. No, en Oddjob na Red Grant in From Russia With Love. Het is echter wel de populariteit van het brede duo die ervoor zorgde dat deze twee rollen vaste prik werden in latere Bondfilms.

He’s the man, the man with the Midas touch.
Wat uiteindelijk meer dan al het andere Goldfinger in het geheugen grifte van de meeste filmkijkers, is toch wel het themalied van Shirley Bassey. Vermoed ik tenminste. De zwoele blazers, de harde strijkers, de fantastische zangstem van Bassey, het lome ritme en de herkenbare melodie maken het niet alleen een prachtige klassieker, maar ook hét sjabloon voor alle Bondsongs die erna volgen. Net als de film is het nummer in zekere zin tijdloos, en nog altijd genieten geblazen. Het zijn deze kwaliteiten die Goldfinger nog altijd tot één van de populairste Bondfilms maken.

In 2006 zingt Chris Cornell de titelsong voor Casino Royale, alleen heet dat ‘You Know My Name’. Ik spreek daarover met een vriend, die klaagt over die titel. Ik opper dat het misschien lastig is om de woorden casino royale in een goede songtekst te verwerken, maar die vriend, geenszins een poëet of musicus (op een aantal jaren vioolspel in zijn jeugd na), improviseert gemakkelijk een vermakelijk refrein waar de woorden Casino Royale geheel in pasten, dat zo tot een typische Bondsong kan uitgewerkt worden wat mij betreft. De precieze woorden zijn me inmiddels helaas ontschoten, maar dat ze zeker niet onder doen voor die van liedjes als ‘The Man With The Golden Gun’ of ‘Tomorrow Never Dies’ ben ik nog altijd van overtuigd. Grammaticaal steekt zijn tekst sowieso beter in elkaar dan Paul McCartney’s ‘Live and Let Die’.

Het nummer van Cornell blijkt uiteindelijk op de titel na een best aardige Bondsong te zijn. Eerst vind ik het niks, maar op herhaling wordt het beter. Dit is overigens niet het geval met de nieuwste Bondsong, ‘Another Way To Die’, wat een hoopje mest blijft. In het nummer van Cornell zijn de klassieke Bondsongs nog een beetje te horen. Tegelijk is het een modern rocknummer, en past wat betreft prima bij Casino Royale: afwijkend van de formule en duidelijk modern, maar nog met genoeg klassieke elementen om herkenbaar als Bondfilm te zijn. Verandering is nodig in dit jonge millennium, na de vorige Bondfilm Die Another Day. Bond staat op het punt om volledig overbodig, ouderwets en uitgerangeerd te worden.

Ondanks het financiële succes van Die Another Day spreekt niemand er goed over: de gadgets zijn belachelijk (hoewel zo’n onzichtbare auto inmiddels serieus in ontwikkeling is), de Koreanen een vermoeiende vervanger van de Russen (een gefaalde poging de Koude Oorlog weer te doen herleven), de computereffecten zien eruit alsof ze van voor Terminator 2 zijn, de knipogen naar alle voorgaande Bondfilms zijn geforceerd en het verhaal te afgezaagd. Ondertussen veroveren de Amerikanen Ethan Hunt en Jason Bourne de spionagecinema. De makers van de Bondreeks moeten iets nieuws verzinnen om hun marktaandeel te behouden en hun paradepaardje weer in het zadel te helpen. Dat doen ze door terug te keren naar het begin: het boek Casino Royale, het eerste boek van Ian Fleming waarvan men voorheen niet de filmrechten bezat.

De belangrijkste veranderingen zijn de serieuzere toon en de casting van 007. Deze serieusheid komt direct uit het boek van Fleming, dat redelijk trouw gevolgd wordt vanaf het pokertoernooi. Alles daarvoor is verzonnen voor de film. Vanaf de openingssequentie in zwart-wit wordt doch de serieuze toon ingezet, en in de actiescène daarna, waar zich Bond als het stompe object dat M. hem noemt doorheen banjert, wordt ook al goed duidelijk gemaakt dat we hier met een nieuwe Bond te maken hebben. De casting van de blonde Daniel Craig, toch minder glad dan zijn voorgangers, is ook een duidelijk signaal in de nieuwe richting.

Maar niet alles is nieuw. De dialogen tussen Bondgirl Vesper en JB zijn als vanouds gevat en roepen de herinnering aan de gesprekken tussen Bond en Moneypenny, niet in de laatste plaats door de letterlijke verwijzing naar haar in de tekst. De actiegerichtheid in het eerste deel van de film komt uit het Brosnantijdperk, terwijl Judi Dench de sanering gelukkig heeft overleeft en als M. nog altijd even scherp is. Bond weet nog steeds hoe hij mooie vrouwen moet verleiden, de bondgenoten van Bond zijn beter dan de meesten, de schurk is een typische eigenaardige Bondschurk en David Arnolds muziekscore is een perfecte mix van moderne actiefilmmuziek en klassieke Bondfilmmuziek. Uit de as van Die Another Day is de Bondfilm in 2006 herrezen als Casino Royale, waarbij gelukkig niet alles verbrand blijkt te zijn.

Klik overigens hier voor mijn originele recensie van Casino Royale voor de release in 2006 op FilmTotaal.

Mijn favoriete ‘BrosnanBond’ wordt meestal onterecht als ondergeschikt aan het overschatte GoldenEye gezien, terwijl dit toch veruit de beste van die twee is: evenwichtiger in toon (GoldenEye poogt flauw halfslachtig te vernieuwen en tegelijk alles bij het oude te houden, inclusief de Koude Oorlog en Russen als vijanden), Brosnan in zijn beste vertolking van Bond, een betere schurk en betere muziek. Het enige wat GoldenEye voorheeft op The World Is Not Enough is de tankscène en Famke Janssen als Xenia Onatopp. Daar waar Goldeneye pretendeert van de formule af te wijken zonder dat werkelijk te doen, omarmt World juist de formule en levert een leuke variant erop: 2 uur prima escapisme met humor, aktie, spanning, mooie vrouwen, exotische locaties en de beste invulling van James Bond sinds Connery in Thunderball; what’s not to love?

Nu-cu-lar
De meest genoemde klacht tegen World is vaak de aanwezigheid van Denise Richards. Ze zou ongeloofwaardig als nucleaire wetenschapper zijn. Het klopt dat de outfit waarin ze geïntroduceerd wordt niet echt waarschijnlijk is, en ze straalt niet uit dat ze tot de meest gerenommeerde geleerden van dat wetenschappelijke veld wordt gerekend. Maar haar karakter Christmas Jones is niet dom geschreven en zo speelt Richards haar ook niet. Dat zo velen haar niet serieus nemen heeft vermoedelijk ook deels met vooroordelen te maken.

Sterkere vrouwen
In de jaren ’90 veranderde de rol van vrouwen in Bondfilms drastisch t.o.v. de meeste voorgaande Bonds. Dit komt het best naar voren in Bonds baas M., vanaf Goldeneye een vrouw i.p.v. een man, maar ook in Bonds vrouwelijke tegenspeelsters. Was de Russin in Goldeneye nog een slimme hacker doch ‘damsel in distress’, de Chinese in Tomorrow Never Dies is slimmer en sterker dan 007 zelf. Christmas Jones kan daar niet tegenop, maar Elektra King wel.

Spoilers
Voor Elektra waren er wel vrouwelijke schurken, maar die werkten altijd voor een man. Rosa Klebb (From Russia With Love) en Irma Bunt (On Her Majesty’s Secret Service) waren misschien gevaarlijk, ze werkten voor Blofeld en met hun onvrouwelijke, onseksuele voorkomen vormden ze geen bedreiging voor de heteroseksuele mannelijke hegemonie van Bond. De sexy Fiona Volpe (Thunderball) en Xenia Onatopp maken het mannen al ongemakkelijker, maar ook zij werken weer voor een man. Elektra King is daarentegen het brein achter een meedogenloos plan om een monopolie over de olieaanvoer naar West-Europa te bewerkstelligen. Daarbij maakt ze zich er niet druk over en passant een half miljoen meer of minder dodelijke slachtoffers te maken. Ze verleidt Renard en 007 beiden om haar doel te bereiken, terwijl ze hen allebei in de waan laat de actieve verleiders te zijn. King vermoordt zelfs haar vader om het familiebedrijf te erven. Ze is de Cleopatra onder de Bondgirls, de koningin die de machtige mannen op haar pad in bed sleurt om hen daarna voor haar karretje spant. Haar enige gebrek is de zelfoverschatting die haar de das omdoet in Brosnans beste scène in vier Bondfilms.

Façade
Als JB Elektra confronteert met haar list en bedrog, lacht ze hem uit en zegt: “You wouldn’t kill me. You’d miss me.” Bond schiet haar prompt dood en voegt daar met bittere wroeging en ingehouden woede aan toe: “I never miss.” Brosnan krijgt hier de kans om te laten zien dat er een duistere ziel schuilgaat achter de playboy façade en grijpt hem met beide handen aan. Aardig hierop aansluitend is dat Bond de hele film door ook fysieke pijn lijdt en niet de onaantastbare superheld van de voorgaande decennia (een voorbode voor Daniel Craigs Bondfilms).

Pijn
De pijn loopt hij aan het eind van de openingsscène op en speelt een belangrijke rol binnen het verhaal. Deze opening, de langste uit de reeks, heeft niet alleen een narratieve functie, maar bevat ook veel dubbelzinnige opmerkingen die Brosnan perfect brengt, geinige korte actie in Bilbao, een bom in het hoofdkwartier van MI6 en een spectaculaire bootachtervolging over de Thames. Deze combinatie van elementen maakt deze opening tot een van de meest vermakelijke uit de filmreeks.

Seven Up!
Enige nadeel is dat je dan qua actie het hoogtepunt al gehad hebt. Want hoe kwalitatief en effectief de latere skiscène, het bomontmanteling en de aanval op de kaviaarfabriek van Zukovsky door ontbossinghelikopters ook zijn, de beginscène is beter. Niet dat ik dit zo erg vind. Voor mij blijft The World Is Not Enough een geweldige Bondfilm, mooi op locatie opgenomen met sensationele actie, sensuele vrouwen, goede karakterisering van Bond, een geweldige schurk, leuke one-liners en het laatste optreden van Desomnd Llewelyn als Q. Wie had ooit gedacht dat Michael Apted, de maker van de Seven Up! documentaires, zoveel gevoel voor Bond zou hebben?

Bijna alle Bondfilms zijn vernoemd naar boeken van Ian Fleming, maar de meesten zijn op de titel en enkele globale plotpunten en/of karakters nauwelijks echt verfilmingen van de boeken te noemen. Er zijn uitzonderingen. Casino Royale is vanaf het casino redelijk trouw aan het boek. De eerste vier films zijn ook nog echte verfilmingen te noemen. De meest getrouwe boekverfilming van alle 21 Bonds is On Her Majesty’s Secret Service, tot november 2006 met 140 minuten de langste Bondfilm. Dat is zowel een sterk als een zwak punt van de film. Sterk omdat het hierdoor een goed uitgedachte, plausibele(re) spionagethriller is met goed uitgewerkte karakters, wat steeds minder zou voorkomen in Bondfilms. Zwak omdat de film té trouw is: de opbouw in het eerste uur duurt onnodig lang.

Aan de andere kant zou je door dat gedeelte drastisch in te korten weer die karakterontwikkeling gaan missen, die deze film als Bondfilm zo uitzonderlijk maakt, en de spectaculaire finale des te spannender. Het eerste deel van de film zou men misschien wel spannender kunnen brengen. Eén grote factor die daar debet aan is heet George Lazenby. Want hoewel hij beter is dan zijn reputatie doet vermoeden, heeft de Australiër weinig uitstraling en geeft hij de film als James Bond niet de flair mee zoals eigenlijk alle andere Bondacteurs in hun beste films (Connery en Brosnan hebben allebei wel eens de rol met zichtbaar weinig enthousiasme vertolkt) dat op hun eigen manier wel deden.

Vooral met het leuk brengen van de one-liners heeft het voormalige model de grootste moeite. In de serieuzere scènes, actiescènes en liefdesscènes overtuigt Lazenby wel, en of Connery als Bond zich zo zou overgeven aan Tracy is nog maar de vraag. Hij zou waarschijnlijk minder overschaduwt worden door haar. Want Contessa Teresa di Vicenzo, oftewel Tracy, is de beste Bondgirl ooit. In de vorm van Diana ‘Emma Peel’ Rigg is zij slim, schoon, sexy, statig, stijlvol, soms suïcidaal en staat ze meer dan eens haar mannetje. Rigg heeft veel meer charme en uitstraling dan Lazenby, en dat past bij de enige Bondgirl die Bond ertoe beweegt zijn vak op te geven om te trouwen met haar. Dat Bond voordat hij het jawoord geeft op een bergtop in de Alpen nog eventjes twee vrouwen (uit een groep waar ook een jonge Joanna Lumley zich tussen bevindt) verschalkt, maakt zijn liefde, de tweede echte en laatste van zijn leven, niet minder oprecht.

Die twee vrouwen worden Bond overigens bijna fataal. Hij infiltreert namelijk het gezelschap van Ernst Stavro Blofeld als een stijve, stoffige genealoog, maar wordt ontdekt door zijn nachtelijke escapades in het complex van Blofeld. Deze zogenaamde medische faciliteit, Piz Gloria, is prachtig gelegen bovenop een berg in de Alpen. Dat Blofeld Bond niet eerder doorheeft is in de uiterst curieus: ze spraken elkaar immers al in You Only Live Twice. Er zijn hier twee verklaringen voor. De eerste is dat het boek You Only Live Twice pas na het boek On Her Majesty’s Secret Service geschreven is, en in dat boek kennen de twee aartsvijanden elkaar nog niet. Om zo dichtbij dat boek te blijven doet men net alsof de film You Only Live Twice niet gemaakt is (het kan niet zo zijn dat regisseur Peter Hunt die film niet kende: hij overzag daarvan de montage en was regisseur van de 2de unit.)

De andere verklaring is dat de twee personages door andere acteurs worden gespeeld, en dat de makers denken dat het publiek de onlogica niet opmerkt of zich er niet aan stoort. Als dat laatste het geval is, dan werkt dat wel voor mij. Want hoewel ik het wel zeer opmerkelijk vind, heb ik me er nog geen enkele kijkbeurt aan geërgerd. Wel heb ik in de openingsscène telkens enige moeite met de nodeloos versnelde actiescènes. De motivatie daarvoor is mij onduidelijk. Later in de film blijkt Lazenby de fysieke scènes beter aan te kunnen dan zijn voorganger of nakomer, en de actiescènes dan behoren juist tot de beste van de reeks.

De ski- en bobsleescènes zijn uitstekend, maar vooral de aanval op Piz Gloria door Bond en maffiabaas Draco (Tracy’s vader) te helikopter levert een fantastische finale op. Het daarop volgende resolutie is zeer bijzonder voor een Bondfilm en maakt van On Her Majesty’s Secret Service een uniek deel in de reeks. Naast uniek is het ook één van de beste Bondfilms, dankzij het goede script en de ijzersterke invulling van standaardelementen als de Bondgirl, de schurk, de exotische locaties en de muziek: de beste Bondscore van John Barry, die zelfs voor de verandering de film mag voorzien van een stoer instrumentaal themalied i.p.v. het gebruikelijke gezongen Bondnummer. Klasse.

*=De subtitel plugin van WordPress staat kennelijk geen apostrof toe, die in Majesty’s hoort

“Bond. James Bond.” Zijn eerste woorden, terwijl hij al sigaret rokend baccarat speelt, waarna een stukje van ‘zijn’ themalied volgt. Een legende is geboren. In 1962 is Sean Connery als James Bond de definitie van cool (ondanks . Hij is charmant, aantrekkelijk en grappig, maar ook dodelijk, hard en bruut. Hij weet even goed raad met een pistool als met een mooie vrouw. Binnen een kwartier heeft hij al gescoord, de eerste van drie vrouwen gedurende de film. Hij is agent 007 van de MI6, de Britse buitenlandse geheime dienst, met zijn Walther PPK, 7,65 mm. Dr. No is zijn introductie, en die van een heleboel elementen die keer op keer terug zouden keren in de Bondfilms. De formule waar men later zo vaak naar zou teruggrijpen, is echter nog niet geheel gevonden.

“That’s a Smith & Wesson, and you’ve had your six.”
Dat is vooral merkbaar aan het trage tempo en gebrek aan spanningsopbouw, door het gemis van werkelijk conflict. Niet dat het verhaal qua opbouw niet goed in elkaar zit, maar het gaat allemaal vrij makkelijk, of in ieder geval vrij langzaam. Bond is niet heel actief en doet niet zoveel moeite om zijn doel te bereiken, behalve op het eind. Hij wandelt wat rond op Jamaica en zijn aanwezigheid en lastige vragen zijn genoeg om anderen domme dingen te laten doen,. Zoals proberen hem te vermoorden. Zijn reactie is dan kil en meedogenloos. Als de producenten doorkrijgen wat voor een harde killer Bond eigenlijk is, en wat voor een serieuze film dat hoofdpersoon gaat opleveren, laten ze hem na elke moord een jolige one-liner zeggen, om de klap te verzachten. De start van een actiefilmtraditie die niet alleen telkens zal terugkeren in de Bondfilms, maar ook o.a. Clint Eastwood, Bruce Willis en natuurlijk Arnold Schwarzenegger goed van pas is gekomen.

60’s
Dr. No is erg duidelijk merkbaar een product van de vroege jaren ’60. Dat uit zich niet alleen in de relatief weinig actiescènes, in vergelijking met de latere films, in de muziek en in het fantastische production design, zoals je hierboven kunt zien, maar ook in een rare racistische laag. De manier waarop Bond omgaat met zwarte mensen is soms vreemd vijandig, neerbuigend en wantrouwig. De ‘goede’ zwarte gaat als eerste dood op het eiland van Dr. No, en hoewel Jamaica voor meer dan 90% uit zwarte mensen bestaat, zijn de twee vrouwen waar Bond het bed mee deelt allebei blank.

Opvallend anders dan in elke andere Bondfilm is de muziek. Het herhaaldelijke gebruik van het Bondthema is er wel, maar verder bestaat de soundtrack bijna volledig uit Jamaicaanse popmuziek en hippe jaren ’60 jazz met een Caribisch tintje, bewerkt door John Barry, die zijn kenmerkende stijl nog moest ontwikkelen. Wel hetzelfde als later is de Bondgirl: Honey Ryder is vanwege de manier waarop ze uit de zee komt lopen een icoon, maar een intelligent woord komt er nauwelijks uit en Ursula Andress is niet gecast op acteertalent. Ook in die zin is Dr. No het begin van een traditie.

Niet dat dit zo erg is, maar de aanbidding van Ryder door Bondfans is wat mij betreft nogal overdreven. Dr. No is verder altijd weer een nieuwe ervaring: de ene keer dat ik hem kijk, vermaak ik er me enorm mee en deert het lage tempo me niet zo. De keer daarna verveel ik me stierlijk en erger ik me aan het verborgen racisme. De volgende keer vind ik de film dan weer leuk, en de keer daarna heb ik er weer moeite mee. De laatste keer was er zo één, en dus moet ik voorlopig concluderen dat ik Dr. No toch niet tot een van de betere Bonds vind behoren. Het mag dan de geboorte van een fenomeen zijn, de daarbijbehorende kinderziektes storen en doen de film geen goed. Geef mij maar de hierop volgende bloei van Bond.