Een blik op mijn top 10 leert mij dat mijn smaak erg consistent blijkt te zijn. Zo zijn er drie films over de apocalyps (Stake Land, Melancholia, Contagion), twee dystopische toekomstvisies (Stake Land, Scenes From The Suburbs), twee animatie-films (Tin-Tin, Rango) en drie westerns (Rango, Stake Land, True Grit). Sowieso was 2011 een jaar wat voor mij op maat gesneden leek, met nieuwe en goede films van Spielberg, Spike Jonze, Steven Soderbergh, The Coen Brothers, Tom Tykwer, Nicolas Winding Refn, Miike Takashi, Brad Bird, Sofia Coppola, Joe Dante, Mark Romanek, Wes Craven en Terence Malick. Helaas was er ook een film van een van de weinige regisseurs die ik hartgrondig haat, en dat brengt mij ook bij de flop van het jaar.

Flop van het jaar: Sucker Punch .
Toonde met vorige films Zack Snyder zich al xenofoob (300), homofoob (300, Dawn of the Dead), geweldsverheerlijkend (Watchmen, 300), en transfoob (300), met Sucker Punch voegt hij ook misogyn aan het rijtje toe. Verkapt als relaas over girlpower, maar vol fetisjerende beelden van tienermeisjes. Dat de “female empowerment” aan het einde het gevolg is van een lobotomie laten de Sucker Punch-apologeten wijselijk achterwege. En zelfs als je op een of andere bizarre manier voorbij de abjecte blik op vrouwen heen kan kijken blijft Sucker Punch het filmische equivalent van het kijken naar iemand anders die aan het gamen is. Het is ongetwijfeld “awesome”, maar als kijker voel je je buitengesloten van het van-de-pot-gerukte geweld. Oersaai en verwerpelijk, een dodelijke combinatie.

10. Scenes From the Suburbs
Vaak sjoemelt men wat in eindejaarslijstjes, en dat doe ik nu ook. Scenes from the Suburbs is namelijk een korte film. Spike Jonze maakte samen met de band Arcade Fire een dystopische toekomstvisie gebaseerd op Arcade Fire’s conceptalbum The Suburbs. Voor een duistere visie op de menselijke toekomst houdt de film de situaties angstvallig klein, en het drama is vooral afkomstig uit de reacties op het geweld in plaats van het geweld zelf. De fragmentarische opzet blijkt te werken, want Scenes from the Suburbs spoort aan tot denken. Niet alleen over de filosofische implicaties, maar ook over beweegredenen van de personages kan nog lang nagepraat worden.

9. Stake Land
De beste film op Imagine (het voormalige Amsterdam Fantastic Film Festival). Met een angstvallig klein budget weet regisseur Jim Mickle een uiterst sterke post-apocalyptische horror neer te zetten. De film neigt bij vlagen naar een western, inclusief de karakterschets van de hoofdpersoon: een ruige, Charles Bronson-achtige Cowboy van weinig woorden die het aan de stok heeft met beestachtige, door oerinstincten gedreven vampiers. Een film die bij vlagen melancholisch en poëtisch is, maar die eveneens bruut en sluimerend spannend kan zijn waar nodig. Een film die ook politiek gelezen kan worden, zeker getuige het laatste shot, dat Canada neerzet als positief alternatief van een hels Amerika.

8. We Need to Talk About Kevin
Een uiterst beklemmend psychologisch drama, dat bij vlagen de arthouse-versie lijkt te zijn van The Omen. De verschrikkingen die Tilda Swinton moet doorgaan in de opvoeding en de nasleep van de opvoeding van haar disfunctionele zoon Kevin grijpen je bij de keel. Niet in de laatste plaats vanwege Swinton’s briljante acteerwerk, maar ook vanwege Lynne Ramsay’s grip op de materie. Door de ongewone en afwijkende montage en cameravoering weet ze de film onder je huid te laten kruipen, en het fantastische gebruik van de kleur rood spookt na afloop nog dagen door je hoofd.

7. The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn
De beste actiescène van het jaar blijkt geanimeerd. De achtervolging door een Marokkaanse havenstad bestaande uit één enkele camerabeweging is tamelijk briljant te noemen. Spielberg blijkt nieuwe inspiratie gevonden te hebben in de technische mogelijkheden van motion capture. Dit levert zijn meest speelse, en beste film in jaren op. Fans van stripheld Kuifje mogen ook blij zijn, want Spielberg blijft opvallend trouw aan de avontuurlijke slapstick van de jonge reporter, vertaalslag naar 3d-animatie daar gelaten.

6. Melancholia.
Lars Von Trier vergelijkt depressie met het einde van de wereld. In Melancholia is Kirsten Dunst net als de planeet Melancholia. Dunst, die op een ramkoers zit met het noodlot en wiens depressie, net als de planeet compleet genegeerd wordt terwijl deze alles rondom haar kapotmaakt. Lars Von Trier’s ontleding van zijn eigen depressie komt pijnlijk dichtbij voor mensen die depressie in de naaste omgeving hebben meegemaakt. Waar de film niet emotioneel rauw en eerlijk is, daar is de film symbolisch ongrijpbaar en zweverig. Vreemd genoeg werkt de combinatie nagenoeg perfect, waarbij zowel begin als einde memorabel zijn vanwege hun glorieus kitscherige beeldenpracht, en het middenstuk memorabel is vanwege de emotionele rauwheid.

5. Drei
De beste openingsscène van het jaar zit in de nieuwe film van Tom Tykwer: telefoonpalen blijken de inspiratie voor een poëtische samenvatting van het leven. De rest van de film bevat nog meer geïnspireerde beeldgrappen zoals cut-out-animatie, odes aan de stille film en perfect gebruik van splitscreen. Het verhaal is bij vlagen misschien wat pretentieus, wat te danken is aan het kunstmilieu waar de personages zich in bevinden. Maar net als sommige moderne kunstwerken gaat de pretentie gepaard met ontwapenende humor en emotionele diepgang. Als pleidooi voor polygamie en seksuele vrijheid is de film ook nog meer dan geslaagd. Een film die toont dat Tykwer met ingehouden dramatisch materiaal nog steeds een ontroerende, grappige en visueel unieke film neer kan zetten.

4. Rango
Gore Verbinski wist me compleet te verrassen met deze animatie-western. Vreemd, afwijkend en bij vlagen compleet hilarisch. De naamloze held, die zichzelf Rango doopt en een dorp redt van een ondergang blijkt alleen geen cowboy, maar een kameleon. Dat betekent niet dat de film niet veel leent bij de westerns. Zo is er een hilarische cameo van een aloude bekende revolverheld en kent de film verwijzingen naar allerlei westernelementen als de creepy goudzoeker, de dame die haar boerderij moet beschermen, de incestueuze redneck-familie en een achtervolging per huifkar. Maar ook luchtgevechten ala Star Wars, een ode aan Apocalypse Now, een absurde toneelgroep, een nachtmerrie-scène met opwindvis en een cameo van een Hunter S.Thompson-lookalike. De prachtige animatie en afwijkende vormgeving zijn de kers op de absurde taart.

3. Contagion
Soderbergh maakt ook een kleinschalige apocalyptische film, waarbij het zich vlug spreidende virus op zeer realistische wijze benaderd wordt. De wetenschappelijke benadering van een mondiale virus-uitbraak zorgt ervoor dat de film wars is van overdreven poeha en absurde genre-wendingen. Alle horror komt van de manier waarop Soderbergh filmt: met besmettelijke objecten op de voorgrond en op ooghoogte. Even eerlijk en klein is de film in zijn emotionele uitwerking: de film doet een pleidooi voor menselijke zelfopoffering, zonder gebruik te maken van grootse emotionele gebaren om deze opoffering (valse) dramatische kracht bij te zetten.

2. True Grit
De Gebroeders Coen maken een western zoals alleen zij dat kunnen: bikkelhard en filosofisch, maar met een flinke dosis absurde en krankzinnige humor. De film is bij vlagen hilarisch abrupt, en heeft een drietal briljante personages in de vorm van Rooster Cogburn, Mattie Ross en LaBoeuf. De dynamiek tussen de piepjonge Mattie en de oude brompot Rooster is memorabel. De film stevent af op een duistere confrontatie, maar weet zelfs in de climax noch absurde poezië te vinden. De prachtige muziek, op thema van de oude hymne “Leaning on the Everlasting Arms” geeft de film net dat beetje extra sfeer en schwung mee. True Grit blijkt een onvergetelijke western die zich kan evenaren met de vroege klassiekers.

1. Drive
Nicolas Winding Refn haalt opnieuw de jaarlijkse top 10 met Drive, een vreemd huwelijk tussen arthouse-cinema en Roger Corman’s borsten-en-bolide-films. Ryan Gosling is perfect als de Driver uit de titel. De film heeft een nagenoeg perfecte balans tussen sprookjesachtige poëtische romantiek en bruut, naargeestig geweld. Exemplarisch voor de balans is de nu al beruchte liftscène waar een filmische kus wordt afgewisseld met een naargeestige moord waar de schedel van een crimineel wordt ingetrapt. De geschokte blik van Carey Mulligan, die de misdaad van The Driver net heeft gadegeslagen, wordt afgewisseld met de verontschuldigende puppy-blik van Ryan Gosling waar de psychopathie nog net door heen schemert. Het is de perfecte illustratie van de legende van de Schorpioen en de Kikker, die ook in de film aangehaald wordt. Mulligan als kikker lijkt Ryan Gosling’s ware aard niet te kunnen rijmen met de man met wie ze net liep te zoenen. Ryan Gosling’s blik is de perfecte Schorpioen. Zijn blik spreekt boekdelen: “ik kan er niks aan doen, het zit in mijn aard”. Briljant.

Goede films waren er genoeg in 2011. Teveel zelfs, althans om een top tien mee te vullen. Er was werk van grote auteurs, eveneens twee van mijn favoriete, Lars von Trier en Terrence Malick. Het zal mij niks verbazen als zowel Melancholia als The Tree of Life dé films zijn die wij ons, in de toekomst, uit 2011 kunnen herinneren. Beide zijn groots van opzet en daarnaast lijken zij tezamen bijna een tweeluik te vormen. Malick schept de wereld – Von Trier maakt hem kapot.

Toch was Melancholia niet een van mijn toppers dit jaar. En zo waren er meer potentiële favorieten die de top 10 niet haalden. Somewhere van Sophia Coppola bijvoorbeeld, dat een aangename kleine film was, maar niet echt wist te beklijven. Of de ode aan de stomme film, The Artist, dat dan wel een van de leukste bioscoopervaringen was, maar nooit meer werd dan een charmante ode.

10. Super 8

Dat eren van oude films deed J.J. Abrams met Super 8 een stuk beter. Een fijne mix van Steven Spielberg en allerlei jaren ’80 jeugdfilms, maar op zichzelf ook nog eens een verfrissende en spannende film. Een waardige mix van E.T., The Goonies en Close Encounters. Genieten dus, uit nostalgie, maar ook omdat Super 8 gewoon een onwijs leuke film is.

9. Les Amours Imaginaires

Over Les Amours Imaginaires liepen de meningen sterk uit een. Style over substance en inhoudsloos wordt de film vaak genoemd. En dat is allemaal terecht – de film is style over substance. Een Godard-esque stijl wordt gehanteerd, als de Nouvelle Vague zonder het gedachtegoed. Les Amours Imaginaires is als een duik in een soort veel te hip modeblad. Natuurlijk hoort daar een verhaal met een driehoeksverhouding bij. Style over substance dus, maar style is in dit geval genoeg voor de toplijst, al is het alleen al voor de volgende scène:

8. Carnage

Roman Polanski’s zwartkomische Carnage is de grappigste film uit mijn lijst. Over twee stellen die een akkefietje omtrent hun zoons op proberen te lossen, ontaardend in een verschrikkelijk pijnlijke situatie, waarin ieders idee van moraal, etiquette en relaties op straat komt te liggen. Alles loopt uit de hand, de situatie wordt volkomen opgeblazen en niemand weet eigenlijk meer waar het werkelijk om gaat. Tussen al het visuele geweld uit deze lijst is de toneelverfilming Carnage een hilarische, maar confronterend eerlijke film.

7. A Separation

Het Iraanse A Separation is de eenzame niet-Westerling uit de lijst, maar biedt een geweldig interessant drama omtrent het geloof en menselijkheid. Een film waarin iedereen tegen elkaar wordt uitgespeeld. Een subtiel, maar krachtig drama, dat zeker voor een film die binnen de grenzen van Iran is gemaakt zeer interessante vragen oppert.

6. Black Swan

Aronofsky’s Black Swan was wat mij betreft de onprettigste film van het jaar. Een zenuwslopende film, waarin de gekte – de paranoia – steeds meer de overhand neemt. Het Zwanenmeer in extreme – alle audiovisuele lades worden opengetrokken. Black Swan gaat onder de huid zitten en is in ieder geval zeer geslaagd in het neerzetten van een nare kijkervaring.

5. Midnight in Paris

Wie niet kan genieten van de wijze waarop Allen het Parijs van de jaren ’20 in beeld brengt, heeft waarschijnlijk een hart van steen. Met Owen Wilson als inspiratieloze schrijver Gil, die plots in de jaren ’20 terecht komt, waar hij met mensen als F. Scott Fitzgerald en Hemingway in aanraking komt. Charmant, grappig en de beste Woody Allen sinds een hele lange tijd.

4. Never Let Me Go

De beste en verrassendste science-fiction kwam er in de vorm van Never Let Me Go. Zogenaamd een historisch drama, waarin de historie anders geschreven wordt. Het verhaal, over een kostschool die er toe is ingericht kinderen op te leiden tot het volledig zijn van orgaandonor, is simpelweg briljant. De vrij conventionele filmstijl draagt bij aan de vervreemding, en dankzij geweldig acteerwerk wordt je als kijker daadwerkelijk geschokt door een fictieve historie.

3. Incendies

Reeds aan het begin van het jaar, tijdens het IFFR, was er een grote verassing in de vorm van Incendies. De film werd daar, zeer terecht, de publieksfavoriet. Over een verscheurde familie, waarvan de kiemen liggen in een conflict ergens in het Midden-Oosten. De grote kracht van de film zit hem in het niet plaats- en tijdgebonden zijn. Incendies is een hartverscheurende film, die dankzij die universaliteit niemand onberoerd zal laten.

2. Drive

Een hele film lang op het puntje van de bioscoopstoel – het gebeurde bij Drive. De beste film tot op heden van de talentvolle regisseur Refn, die met Drive meditatieve stiltes combineert met uitbarstingen van expliciet geweld, met als resultaat een ijzingwekkend spannende misdaadthriller. Daarnaast is de film ook nog eens prachtig geschoten en is ook de soundtrack van enorm belang – de pompende synthesizerklanken houden continu vaart in de film en zorgen voor een zenuwslopende trance.

1. The Tree of Life

De beste film van het jaar was Terrence Malick’s The Tree of Life. Malick maakt een film over de grote vragen van het leven en pakt daarbij ook groots uit. Het ontstaan van de wereld, van dinosauriers tot een familiedrama, gebracht met bombast door de klassieke muziek. Een ambitieus project, dat wat mij betreft geslaagd is. De film kent werkelijk de prachtigste beelden en Malick’s typische stijl vindt zijn plaats in de poëtische aard van de film. De ultieme trip, van het kaliber 2001: A Space Odyssey.

2011 was een fraai filmjaar met een uitstekende mix van – eindelijk weer – prima blockbusters en kleinere titels die echter grootse cinema opleverden. Het valt dus niet mee om me te beperken tot 10 films die er boven uitstaken en ik wil in dit artikel me toeleggen tot meerdere films en filmmomenten die me zijn bijgebleven. In extremis zal ik toch nog een top 10 geven van de allerbeste films van 2011.

De grote Amerikaanse producties
Het afgelopen jaar bewees dat Hollywood nog steeds in staat blijkt om puur vermaak te tonen, in de beste zin van het woord weliswaar. Uiteraard was er genoeg meuk op celluloid te vinden maar toch ook veel prima titels. Opvallend hierbij was dat bijna al die goede films het niet nodig vonden 3D te hanteren. Toch waren een paar geslaagde 3D films te vinden zoals de grote terugkeer van Steven Spielberg die de afgelopen jaren mij nauwelijks had weten te overtuigen. Tintin and the Secret of the Unicorn is echter ouderwets Spielberg spektakel en een prima adaptatie van wat voor mij ultiem jeugdsentiment is. Sterker nog, ik vind dit Spielbergs meest vermakelijke film sinds Indiana Jones and the Last Crusade. Een topfilm voor jong en oud met een meesterlijke long take tussendoor.

Er waren ook films die het minder van de special effects moesten hebben maar met veel geld wel typische Amerikaanse verhalen vertelden. Moneyball is de beste honkbalfilm ooit gemaakt en Brad Pitt verdient met zijn hoofdrol minstens een Oscarnominatie. True Grit is zo’n film waarvan je dacht dat ze niet meer gemaakt konden worden, een ouderwetse western van de gebroeders Coen die wederom kwaliteit afleveren. Dat Jeff Bridges misschien iets te veel ‘The Dude’ wil zijn – dit deed hij in TRON Legacy ook al – neem ik op de koop toe.

Enge films ook zat. Scream 4 is na het origineel de beste uit de serie en Wes Craven lijkt de film met een grote glimlach gemaakt te hebben. Een lach en een schrik wisselen elkaar in rap tempo af, iets wat minder gebeurt in het psychologische Black Swan van Darren Aronofsky. De duister serieuze aanpak werkt dankzij het sterke spel van zowel Natalie Portman als Mila Kunis en het sterke camerawerk dat veel suggereert maar nooit alles blootgeeft.

De allerbeste Hollywoodfilm van 2011 zag ik uiteindelijk gisteren. Mission: Impossible – Ghost Protocol is een meesterlijke achtbaan aan groots opgezette actiesequenties. Alles wordt door Brad Bird en Tom Cruise uit de kast getrokken, de locaties zijn afwisselend en de cast uitstekend met onder meer nieuwe sterren als Jeremy Renner en de wonderschone Paula Patton. De echte klassieker is een sequentie in en rondom het hoogste gebouw ter wereld, gelegen in Dubai. Deze duizelingwekkende sequentie start met Ethan Hunt die aan de buitenkant van het complex omhoog klimt en eindigt met een fantastische achtervolging te voet en per auto. Het is zonder meer een van de fraaiste actiemomenten ooit op film gezet.

Het kleine, doch fijne werk
In de Verenigde Staten zetten twee filmmakers hun persoonlijke stijl voort. Woody Allen regisseerde de heerlijke komedie Midnight in Paris die ondanks alle clichés betovert. Sofia Coppola maakte met Somewhere wederom een film over eenzaamheid, ditmaal bijna auto-biografisch van aard. Elle Fanning is zo’n beetje Sofia Coppola, een meisje dat haar tijd moet verdoen in hotels omdat haar vader in de filmwereld zit. Je kan zeggen dat Coppola zichzelf telkens herhaalt, maar van mij mag ze dat nog jaren volhouden.

Europees gezien was het hier en daar ook weer een feest voor het oog. Niet zoals vorig jaar met Franse meesterwerken ondanks dat de fantastische ode aan de giallo Amer kortstondig in filmhuizen te zien was, maar uit bijvoorbeeld Spanje met het groteske The Skin I Live In van Almodovar. Ik moest er even inkomen, maar hierna liet ik me helemaal meeslepen met de welhaast perverse situaties die zich afspelen. De flasback structuur is hierbij piekfijn uitgewerkt en verrassend bovendien. Engeland liet ook van zich spreken. Tinker Tailor Soldier Spy is een ouderwets onderhoudende spionagefilm zoals eigenlijk alleen Engelsen die kunnen maken. Gary Oldman zet een van de beste vertolkingen uit zijn grote carrière neer en ondanks dat het verhaal soms alle kanten uitschiet is het goed te volgen. Never Let Me Go is de tweede grote film van Mark Romanek en de meest emotionele titel van 2011. Het hartverscheurende verhaal is prachtig gefotografeerd en de acteurs geweldig waarbij vooral Carey Mulligan van het scherm spat.

Helaas heb ik in 2011 maar weinig niet-westerse films gezien, maar A Separation uit Iran is me godzijdank niet ontglipt. Wat lijkt uit te groeien tot een intiem familiedrama verandert langzaamaan in een Hitchcockiaanse thriller waarbij vragen over schuld en boete net zo ambigu zijn als in het beste werk van Michael Haneke. Tel hierbij op geniaal camerawerk met enkele lang aanhoudende shots en je hebt een van de best films van het afgelopen jaar.

En dan heb ik één film nog niet genoemd. Te weten wat ik beschouw als de beste film van 2011. Drive van Nicolas Winding Refn heeft het helemaal. Visueel doet het denken aan Michael Mann, zeker de nachtelijke shots hebben een flair die hier sterk aan doen denken. De soundtrack draagt tevens ontzettend bij aan de sfeer, alsof je naar de synthesizers van Giorgio Moroder luistert en gehypnotiseerd raakt. Er zijn de twee acteurs die in mijn ogen de komende decennia weleens de filmwereld kunnen gaan domineren: Ryan Gosling en Carey Mulligan. De film mag dan voor het grote publiek misschien verkeerd in de markt zijn gebracht, ik genoot met volle teugen van wat in feite een Hollywoodblockbuster in slow-motion lijkt. Alle ingrediënten zijn aanwezig – de snelle auto, de berovingen, de achtervolgingen en de romance – maar worden op een artistieke wijze bijeen gebracht die uniek in zijn soort is. Drive heeft niks wat je nog nooit gezien hebt, maar staat toch los van alles. Een ware prestatie.

Mijn top 10 van 2011 is als volgt:
01. Drive
02. Never Let Me Go
03. A Separation
04. Amer
05. Mission: Impossible – Ghost Protocol
06. Tinker Tailor Soldier Spy
07. The Skin I Live In
08. Midnight in Paris
09. Tintin and the Secret of the Unicorn
10. Somewhere

Op wereldschaal was 2011 wellicht het meest bewogen jaar in decennia. Maar tot de donkere zaal sijpelde de actualiteit een weinig door. In een vrij traditioneel aanbod zonder grote koerswijzigingen kwam Kuifje tot leven, ging een vooroorlogse koning met de Oscars naar huis, werd het Zwanenmeer weer eens gedanst en herleefden de jaren 30 in een geluidloze film. De winst was dat dergelijke op het oog conventionele materiaalkeuzes regelmatig leidden tot geïnspireerde en soms zelfs vernieuwende bewerkingen. Toch was er eveneens ruimte voor een one-of-a-kind-film waar deze week al meer over geschreven is en waarschijnlijk zal worden. Dat en meer in mijn top 5 van 2011.

5. The Adventures of Tintin: The Secret of the Unicorn
Tussen de zware kost door die de filmhuizen dit jaar bereikte, was Spielbergs reanimatie van de gekuifde reporter een verfrissende afwisseling. Het was weer eens ouderwets vergapen aan technische zaken, want Spielberg is hierin nog altijd pionier. Behalve het op acceptabele wijze tot leven wekken van iconische stripfiguren, gold dit vooral voor het gebruik van de derde dimensie. Deze wordt nu eens zo benaderd als kleur, belichting, geluid: een basiselement dat steeds om keuzes in de toepassing vraagt. Doordat het zo in het productieproces verweven zit, toont Spielberg aan dat 3D zonder meer artistieke mogelijkheden biedt.

4. Carnage
Ruzie als therapeutische sessie; à la Who’s Afraid of Virginia Woolf? wroeten twee ogenschijnlijk nette echtparen met elke wending dieper in hun persoonlijke misère die ze omwille van de lieve vrede nooit uitten. De ongemakkelijke spanning zit er gelijk al in doordat in het eerste half uur bijna elke zin toewerkt naar een besluit. Maar het typische op-het-punt-van-vertrek-staan-gesprek wordt voortdurend opgerekt, totdat definitief een time-out genomen wordt van het jachtige dagelijkse leven. De dialooggedreven studie die volgt lijkt in weinig op Polanski’s karakteristieke films. Een Woody Allen zou zich niet hoeven schamen voor het vileine sarcasme en de elitaire poeha van deze New Yorkse yuppen.

3. A Separation
Waar Polanski en Reza in Carnage een complex web blootleggen door Westerse karakters te laten botsen op een simpel moreel gegeven, doet Farhadi dat minimaal zo diepgaand met Iraanse karakters. ‘s Lands gebruiken en ethiek, verschillen in religie en sekse, en dat alles onderscheiden naar verschillende milieus. Of die hele culturele bagage nog niet voldoende is, hebben we nog te maken met de individuele nukken van personages. Met simpele noties omtrent ethiek kom je er als kijker niet in deze morele vertelling. De kijk op het moderne Iraanse leven zal bovendien menig Westerling verrassen.

2. Tree of Life
Als slechts 1 film uit 2011 behouden zou mogen blijven, dan zou ik kiezen voor het epos dat Malick dit jaar opdiende. Zondermeer de meest uitdagende film die ik dit jaar zag, en ook de film die het meest naresoneerde. Anno 2011 op een integere manier religieuze thema’s op een bepaald niet laagdrempelige manier onderzoeken vraagt moed. Het gevolg is een volstrekt unieke film die, in de traditie van Tarkovsky, zo persoonlijk in ideeën en symboliek is, dat eenmaal kijken niet volstaat. Helaas is het in mijn geval daar wel bij gebleven, wat hem vooralsnog van een nr. 1 notering houdt.

1. Somewhere
Tussen de films door die heftige existentiële crisissen in uitzinnige vormexperimenten goten was het een simpel verhaal over een man en zijn dochtertje die het meeste indruk op me maakte. Een filmster levend in weelde, maar existentieel in het slop. De tragiek is niet dat de weelde niet gelukkig maakt, de tragiek van de film is dat Johnny in zijn dochter maar niet herkent waar het bij hem misgaat. Zij is met haar creatieve en actieve bezigheden een tegenpool voor de lethargische manier waarop hij het leven over zich heen laat komen. Klinkt zwaar op de hand, maar Somewhere is evenzeer een komisch portret van twee elkaar niet begrijpende zielen die er in de ongewone omstandigheid van een sterrenleven maar het beste van proberen te maken.

Het eindejaarslijstje: een verplicht nummertje als filmliefhebber waarmee ik nooit tevreden kan zijn. Elk jaar groeit de lijst gestaag tot ik er ergens in november achterkom dat ik echt enorm aan het achterlopen ben. Hals over kop maak ik een lijst met films die ik per se voor 31 december wil gezien hebben, wat vaak betekent dat ik binnen anderhalve maand ruim 40 films moet kijken. Dit jaar heb ik de handdoek in de ring gegooid. Ik kan wel elk jaar allemaal last-minute-films in mijn eindejaarslijstje gooien, maar is dat wel eerlijk ten opzichte van de huidige deelnemers? De films die veel meer respect verdienen omdat ze na al die tijd nog in mijn gedachten rondspoken? Ik besloot potentiële meesterwerken als The Turin Horse en A Separation te laten voor wat ze zijn en met de oogst van 41 films een uiteindelijke lijst te maken. En dit kwam er uit:

Animator David O’Reilly is een persoonlijke favoriet. Hij lijkt nog het meest op de Don Hertzfeldt van de 3D animatie. The External World, een 20 minuten durende kortfilm bestaande uit een verzameling vignettes. En terwijl het allemaal niets met elkaar te maken lijkt te hebben, zeggen ze stuk voor stuk iets over onze huidige staat van zijn. En nee, dit is geen Pixar of Dreamworks liefdadigheid. O’Reilly bekritiseert als geen ander amusement, sociale omgang en Walt Disney. Verontrustend, maar onwijs sterk.

Ook verontrustend was de nieuwe van Aronofsky, waarin hij Nathalie Portman als instabiele balletdanser portretteert. Wederom was het allemaal weer enorm over de top en in your face, maar het bleek voor mij een welkome verrassing na het abominabele The Wrestler. Aronofsky is geen regisseur voor subtiel drama. Black Swan gaat over stress. Stress is niet subtiel. Stress is moordend en zodoende Aronofsky’s beste onderwerp sinds Pi, die in principe over hetzelfde ging. Ik vrat het op.

Ik ben een groot fan van meta. Vooral als het gaat om films die kritiek hebben op zichzelf. De eerste Scream liet mij die voorkeur ooit eens inzien. Hoewel vele stemmen mij gaan tegenspreken in deze keuze was deel 4 voor mij de leukste horrorfilm die ik in jaren heb gezien. De film bleek erg ontopic (geen stoerdoenerij over iPhones en dergelijke, maar gewoon apparatuur dat onderdeel is van onze maatschappij) en had een hoop prachtige scenes waarin Craven zijn cojones toonde. En het einde was eindelijk weer eens een keer goed doordacht.

Ik ben erg gevoelig voor bepaalde filmische aspecten. The Polar Express heb ik nooit te durven afkijken vanwege zijn angstaanjagende dode ogen. Bij Tintin had ik daar absoluut geen last van. Sterker nog, de film had nooit zo fantastisch kunnen worden zonder deze techniek. Spielberg heeft door de animatie alle vrijheid van de wereld. Zijn camera vliegt alle kanten op, terwijl het shot maar niet wordt afgekapt. Dit levert één van de beste actiescenes van het jaar op. Nee, het is geen Raiders of the Lost Ark 2, maar het is wel weer een reden waarom ik ooit Spielbergofiel werd.

The Social Network van 2011. Niet zozeer qua hype, die bij Contagion praktisch non-existent is, maar wel qua vorm. Beide zijn statisch gedraaide films over mensen in boardrooms en meetings. En in beide gevallen is het resultaat extreem spannend. Soderberghs film lijkt nog het meest op een zombiefilm zonder zombies, waarin hij zich vooral focust op het bestrijden van de ziekte. Hij toont hoe elk facet van onze huidige maatschappij hiermee omgaat (the common man, de invloedrijke blogger, de bestrijders, de regering, enzovoorts) en schetst een onwijs realistisch doemscenario. Zo realistisch dat ik nog steeds schrik als ik mijn gezicht aanraak en drieduizend keer per dag mijn handen was.

Ik ben een groot fan van meta. Vooral als het gaat om films die kritiek hebben op zichzelf. Quintin Dupieux is vermoedelijk mijn favoriete meta-maker. Zijn muziek, uitgebracht onder pseudoniem Mr. Oizo, is altijd verzorgd en goed geproduceerd, maar bevat stapels aan parodie en zelfdestructie. De man kan dus lachen om zichzelf en iedereen om zich heen. Rubber is precies hetzelfde. Parodie en zelfdestructie. Het is een soort van Charlie Kaufman-film ontdaan van pretenties en zelfmedelijden. Met in de hoofdrol een autoband.

Romanek is begonnen als videoclipregisseur, waarna hij in 2002 het fascinerend sterke One Hour Photo uitbracht. Het kostte hem uiteindelijk 8 jaar om zijn tweede (eigenlijk derde, maar Static tellen we niet mee) film af te leveren. Het werd een sciencefictionfilm. Maar niet eentje met ruimteschepen en robots. Never Let Me Go gaat over parallel universum dat werkt volgens een bepaald systeem en hoe de protagonisten worstelen om er onderuit te komen. Het is knap hoe Romanek op 20 minuten het plot weggeeft en het toch voor elkaar krijgt om het besef pas te laten inwerken in de laatste 10 minuten. ’Tevergeefs’ is het woord dat voor dit verhaal bedacht is.

Een film waar ik extreem veel respect voor heb en waar een hoop regisseurs nog veel van kunnen leren. En dat zeg ik eigenlijk vooral vanwege zijn vorm. Inhoudelijk is het een gefaalde film. Bepaalde aspecten van het verhaal komen niet zo lekker rond, terwijl dit wel gepretendeerd wordt. Daarbij lijkt de film zichzelf een beetje te verliezen in wat Malick nu precies probeert te vertellen. Niettemin wordt alles op zo’n magische wijze tentoongesteld dat ik niets anders kon dan geïnspireerd worden door zijn experiment. Zelden heb ik zo’n natuurlijke cameravoering en dito montage gezien. Zelden heb ik zo’n prachtige film gezien. En dat dwingt respect af.

De coolste film van het jaar. Refn verbaasde me al met Bronson, maar Drive sloeg alles. Het was de film waar ik al jaren op had zitten wachten: een arthouseversie van The Fast & The Furious waarin het niet over de auto’s gaat, maar over de man achter het stuur. Ryan Gosling heerst over het scherm, met zijn coole (en ietwat sociaal gestoorde) vertolking van de naamloze held. Op het moment dat hij zijn gecontroleerde bestaan inwisselt voor emoties rondom zijn getrouwde buurvrouw, verliest de held grip en komen hij en iedereen om hem heen terecht in een neerwaartse spiraal. It’s a goddamn Greek tragedy!

Dit wordt een moeilijke. Melancholia is niet per se beter dan welke film op deze lijst dan ook. Sterker nog, Melancholia is de enige film in deze lijst die ik, als het aan mij ligt, nooit meer wil zien. Dat ligt niet aan de film, maar eerder aan mijn persoonlijke ervaring ermee. Ik zag de film ergens in mei, net toen ik was aanbeland in een diep emotioneel dal. Plotseling was daar Von Trier die zonder enige moeite al mijn angsten vastlegde en voor het gemak voor iedereen op het witte doek projecteerde. Het had niet veel gescheeld of ik was hyperventilerend de zaal uitgerend. Ik besloot te blijven zitten en mezelf ”Het is maar een film” in te fluisteren. Het werkte. Melancholia kijken had iets therapeutisch. Iets zelfdestructiefs ook. Ik heb mezelf opnieuw leren kennen tijdens deze film, maar vervloek Von Trier nog steeds dagelijks hierom. Vanwege deze ervaring heb ik besloten de film ferm op 1 te houden.

Gelukkig nieuwjaar, trouwe lezers! Zoals gebruikelijk trapt Salon Indien het nieuwe jaar af met een week lang terugblikken op het vorige. En ik doe dat lekker ouderwets met een top tien van wat er afgelopen jaar in de bios te zien was. Wat mij betreft was 2011 een prima filmjaar met veel mooie films, waarvan ik er helaas slechts een beperkt aantal kon selecteren voor onderstaande lijst. Het was ook een jaar van vele ontdekkingen van oudere films en cineasten, waarvan één nieuwe favoriet helaas deze nazomer overleed (Raùl Ruiz), maar daarover meer in een later artikel.

Voordat ik aan de lijst begin eerst een paar eervolle vermeldingen:
Takashi Miike’s drie kwartier durende slachting in 13 Assassins, ode aan de stille film The Artist, actiespektakel Mission: Impossible – Ghost Protocol, Werner Herzogs documentaires Cave Of Forgotten Dreams en Into The Abyss, Polanski’s Kammerspiel Carnage, het indringende We Need To Talk About Kevin, het Dardenne sprookje Le gamin au vélo, Coppola’s Somewhere, Essential Killing, Blue Valentine, Tinker Tailor Soldier Spy, The Strange Case of Angelica en Poetry.

10. My Son, My Son, What Have Ye Done?
Inmiddels heeft Werner Herzog alweer een aantal films gemaakt, waarvan er twee onlangs op het IDFA draaiden. Maar toch werden wij in Nederland in 2011 enigszins verlaat alsnog getrakteerd op deze door velen onderschatte film van de Duitse meester (zelf was ik er één van tijdens het IFFR in 2010, maar gelukkig kreeg ik dankzij de Nederlandse distributie een tweede kans). Een wonderlijk juweeltje met een zowaar ingetogen Michael Shannon die desondanks weer meesterlijk een maniak neerzet. Een duistere film, zwanger van een mysterieuze, indringende sfeer. Die soms zelfs wat buitenaards aandoet dankzij de vreemde digitale beelden en licht experimentele muziek. Typische surrealistische lyriek van Herzog, die door zijn sympathie voor het zonderlinge een zekere tragiek aan het maffe verhaal en dito personages meegeeft.

9. The Adventures of Tintin – Secret of the Unicorn
Een daverend spektakel waarmee Spielberg bewijst nog altijd heel goed te zijn in het maken van puur entertainment. De indrukwekkend ingewikkelde actiescènes in één shot worden steeds overweldigender, culminerend in de al geroemde achtervolgingsscène door een Marrokaanse havenstad die zijn weerga dit jaar niet kende. Verschillende personages worden in één onafgebroken shot een heuvel af gevolgd op verschillende voertuigen, terwijl er tegelijk een duidelijke impressie wordt gegeven van zowel de obstakels die ze tegenkomen als de destructie die ze veroorzaken. Die naast spectaculair ook nog eens vrij humoristisch is, zoals ook de rest van de film.

8. Incendies
De scene met de brandende bus is alleen al een van de krachtigste van het jaar. De rest van de film is eveneens bijzonder. Zo is daar het verhaal vol twists dat toch overtuigend en nooit banaal wordt, waardoor het intense drama juist hard aankomt. Of de manier waarop de film het maatschappelijk engagement dat er in zit nooit expliciet naar voren brengt, wat het des te scherper maakt, of de herdefiniëring van de archetypische moederrol. Kreeg terecht de publieksprijs op het IFFR afgelopen jaar.

7. Midnight in Paris
Woody Allens beste film sinds 1992 kan zich moeiteloos meten met zijn meesterwerken uit de jaren tachtig. Het is een fijne ode aan Parijs, en dan met name het Parijs van de jaren twintig. Allens romantische, magisch-realistische versie van Parijs is oogstrelend en met liefde in beeld gebracht. Een heerlijke combinatie van charme, humor en sfeer die je meeneemt naar vervlogen tijden en figuren, maar tegelijkertijd op slimme wijze waarschuwt voor de gevaren van nostalgie ten opzichte van leven in het hier en nu. Dat Allen nog vele films van deze kwaliteit mag maken!

6. A Separation
Een minutieus gefilmd drama waarin personages voortdurend door ramen en soortgelijke kadreringen worden gefilmd en visueel van elkaar worden gescheiden. Personages die voortdurend in een hoekje gedreven worden om keuzes te maken die licht werpen op hun morele en juridische overtuiging. De scherpe uitwerking van deze personen doet het verhaal vol twists en toevalligheden toch organisch overkomen. Door een reeks misverstanden, miscommunicaties, ongelukken ontstaan er conflicten die evenzeer gedreven worden door sekse, klasse en religie. Regisseur Farhadi’s humanisme komt echter over in de manier waarop hij juist de overeenkomsten tussen de zeer verschillende figuren benadrukt. Allen verlangen naar integriteit maar kunnen goed misleiden, en willen goed voor de ander zijn maar hun zelfzucht zorgt er toch voor dat ze de ander schaden.

5. Meek’s Cutoff
Helaas draaide deze alleen op het IFFR en werd deze niet in de reguliere bioscoop uitgebracht, maar toch moet de film genoemd worden. Van de westerns die dit jaar in de Nederlandse bios te zien waren (True Grit, Rango) is dit veruit de beste en een unieke, interessante toevoeging aan het genre die laat zien dat je met deze oude vorm nog steeds creatief en veelzeggend kunt zijn. Kelly Reichardt doet dat door de western aan haar tempo en perspectief aan te passen en het genre te benaderen vanuit een pioniersvrouw. Die in de woestenij van de ‘Oregon Trail’ in een kleine groep mensen weg van de maatschappij langzaam het juk van het patriarchaat van zich af begint te werpen.

4. Mistérios de Lisboa
De adel en de verdoemden zijn inwisselbaar en identiek in Raúl Ruiz’ magistrale film over de kunst van het verhalen vertellen. Ruiz geeft zijn epos vorm met prachtige beeldcomposities en belichting, die nog meer indruk maken door de lengte van de takes. Veel scènes bevatten wel een aantal shots die zo schilderijen van de oude meesters hadden kunnen zijn; soms een Rembrandt, soms een Vermeer. Ruiz’ spel met beeldlagen verraadt zijn experimentele en surrealistische inborst, die hij desondanks flink in toom houdt. De kroon op een indrukwekkend oeuvre, en het summum van Ruiz’ carrière waarin vele van zijn eerder behandelde thema’s en gebruikte beeldtaal terugkomen. 

3. The Turin Horse
De zwanenzang van Bela Tarr is een waardige afsluiting van de illustere carrière van één van Europa’s meest vooraanstaande auteurs. De hypnotiserende cinematografie, muziek en sounddesign veroorzaken een soort trance die je meesleurt in de zinloze worsteling om een laatste zuchtje leven van een oude man en zijn trouwe dochter in een eenzaam huis op het Hongaarse platteland, terwijl de wereld geleidelijk lijkt te eindigen. De indrukwekkende zwart-wit beelden zijn regelmatig een esthetisch genot en net als de twee bovenstaande films is ook deze er vooral een die je moet ervaren.

2. Drive
De sensatie van plotselinge acceleratie. De stilte in een auto die ineens volledig wordt afgezet tegen de duisternis. De lichtjes van de stad door een autoruit. De weerkaatsing van zonlicht op een zeldzame glimlach. Een zoen vol verlangen. Een schedel die tot moes wordt geschopt. Los Angeles bij nacht, walmend in neon. Pulserende elektronische muziek die onder je huid gaat zitten. Een held zonder naam die weinig zegt maar zijn auto en lichaam laat spreken. Een zintuiglijke belevenis vol gratie én onderbuikgevoelens. Dat is Drive van Nicolas Winding Refn, die de laatste jaren met elke film lijkt te groeien.

1. The Tree of Life
Ambitieus en pretentieus, maar alles wordt waargemaakt. Niets was grootser dit jaar (of in de jaren daarvoor) dan het magnum epos van Terrence Malick. Het is de film waar hij zijn hele carrière naar heeft toegewerkt, zo lijkt het wel. Soms sereen maar vaker overweldigend in zijn poëtische beeldtaal, gebruik van muziek en voice-over. Hele sequenties met nauwelijks dialoog, maar toch vertellen ze met subliem camerawerk en associatieve montage een prachtig verhaal over het ontstaan van leven, van de Big Bang tot het opgroeien van kinderen in de twintigste eeuw. Meesterregisseur Malick gebruikte de overpeinzingen, herinneringen en dromen van zijn hoofdpersoon als springplank om narratieve conventies los te laten en zijn grootste meesterwerk tot nu toe te maken.

Gisteren plaatste ik de eerste helft van mijn top tien series van 2011, vandaag volgt hieronder de tweede helft. Vorig jaar schreef ik dat Amerikaans betaalkanaal HBO veel terrein was verloren. Dat heeft zoals ik toen verwachte enigszins teruggewonnen, met meer series in mijn top tien (vier) en de toppositie. En dan was er nog ijzersterke miniserie Mildred Pierce, die op het nippertje de lijst niet haalde. Het langverwachte Luck verschijnt helaas pas volgend jaar, maar de eerste aflevering die al eens vertoond werd is zeer veelbelovend. Ondertussen verloor AMC veel van het opgebouwde krediet met series als The Killing en The Walking Dead, en gaat deels door het vertragen van Mad Men van drie series vorig jaar (waaronder de nummers één en twee) naar nog slechts één notering in de lijst.

5. Justified
Alle problemen die ik had met de structuur van het eerste seizoen werden dit jaar in het tweede seizoen opgelost, tot in de kleine puntjes. Zelfs Raylan Givens’ hoed werd aangepast aan de wensen van Elmore Leonard, maar de manier waarop hij die steeds minder op heeft is slimme symboliek voor de ontwikkeling van zijn personage. Walton Goggins steelt bijna weer de show als antagonist/protagonist Boyd Crowder, maar moet hierin zijn meerdere erkennen in de fantastische Margo Martindale. Had Justified vorig jaar de beste pilot aflevering, nu heeft het de (op één na) beste seizoensfinale.

4. Parks & Recreation
De afgelopen jaren had ik deze komedie genegeerd, maar nu begon ik er eindelijk aan en daar kreeg ik geen spijt van. Seizoen drie en de eerste helft van seizoen vier draaiden in 2011 op de Amerikaanse televisie, en de serie had zijn beste jaar tot nu toe. Het zou bijna saai zijn hoe het niveau constant hoog bleef, ware het niet dat het elke keer weer zo genieten was van het ensemble en de vooral op karaktereigenschappen gebaseerde humor. Een perfecte balans van hilarische afleveringen en afleveringen die meer op het gevoel inspeelden (met desalniettemin een flink aantal geslaagde grappen), met af en toe ééntje die beiden ideaal combineerde maakte dit voor mij de leukste serie van 2011.

3. Breaking Bad
Het vierde seizoen begon loeispannend en bleef dat eigenlijk de hele tijd, juist dankzij het vrij lage tempo. Het is een seizoen van transformaties en verschuivende loyaliteit, met een formidabel slot dat enkele personages voorgoed veranderde. De morele corruptie is compleet, Walter is nu echt “the one who knocks” maar nam daarvoor bijna iedereen mee in zijn val. Of is dit juist zijn val? Maar het is niet eens zozeer de uitkomst, maar de manier waarop we die bereiken. De opbouw is subliem. Samen met mijn nr. 10, 2 en 1 is dit een van de beter gefilmde series van het jaar, en hoe dan ook is het de beste thriller van het jaar.

2. Louie
De grootste verrassing voor mij dit jaar was deze serie van komiek Louis C.K. In twee korte sequenties, afgewisseld door wat stukjes stand-upcomedy, verkent Louis C.K. zijn eigen leven, dat van een 42-jarige gescheiden komiek die voor twee jonge dochters moet zorgen terwijl hij zijn leven weer een beetje op de rails probeert te krijgen. Het eerste seizoen in 2010 was voornamelijk erg grappig met hier en daar een serieuze, oprechte noot maar in het tweede seizoen werd dat omgedraaid en werd het een prachtig drama binnen het format van een komedie van een half uur. Geweldige, soms best diepgaande observaties over het vaderschap, eenzaamheid en het leven in de grote stad waren af en toe hilarisch maar even vaak pijnlijk en uiteindelijk… mooi.

1. Treme
Vorig jaar schreef ik recensies over elke aflevering van het eerste seizoen en plaatste de serie op nummer vijf in mijn eindlijst. Nadat ik dat seizoen na het tweede nog eens opnieuw keek deze zomer ben ik tot de conclusie gekomen dat ik de serie de eerste keer onderschat heb. Voeg daaraan toe dat dit tweede seizoen even impressionistisch is als het eerste maar tegelijk iets meer structuur kent en succesvol voortbouwt op de ontwikkeling van personages, setting en sfeer. New Orleans kruipt langzaam omhoog uit het dal van Katrina, maar ondervindt daarbij nieuwe problemen, zoals de groei van de criminaliteit die door de storm was weggeblazen. Nog steeds bevat de serie ontzettend veel muziek en sfeertekening, maar was ook dramatisch nog sterker dan vorig jaar.

Een van die verhaallijnen culmineert in de laatste aflevering in een scène die voor mij het hoogtepunt uit heel 2011 in welk medium dan ook is: de dialoog tussen LaDonna en de openbare aanklager waarin ze al haar frustratie over alle overheidsinstanties in New Orleans uit, en de scène met haar man direct erna. Naast een uiting van woede is dit tegelijk de scène waarin LaDonna eindelijk weer haar oude zelf is na een traumatische gebeurtenis eerder in het seizoen.Behalve het impressionisme en de muziek bevat dit bijna alles wat Treme zo geweldig maakt: scherpe maatschappijkritiek die naar voren komt via natuurlijke progressie van prachtige personages in een zeer realistische omgeving, met fantastische dialoog en zowel veel pijn als frustratie maar ook liefde en ontroering. Zonder al te veel weg te geven voor hen die het nog niet gezien hebben hier een paar regels die de boodschap treffend samenvatten: “We tryna live in this city. We tryna come back here. Put what little shit we got back together and live. And all y’all manage to bring to that is nothing.” Vorig jaar had ik nog mijn twijfels maar nu ben ik zeker van: Treme is de beste serie sinds The Wire in 2008 stopte, en is als serie qua format eigenlijk nog bijzonderder.

Waar je bij een top tien van films elk jaar weer nieuwe titels in je lijst zet, kun je met een top tien van series een aantal jaar dezelfde titels in je lijst plaatsen. Als je een favoriet hebt, kan die zelfs meerdere malen de lijst aanvoeren, als deze het hoge niveau vasthoudt. Dat gebeurt vandaag niet. Vorig jaar plaatste ik seizoen vier van Mad Men op nummer één, maar door onenigheid tussen het televisienetwerk AMC en de makers van Mad Men volgt het vijfde seizoen pas in februari 2012. Meer dan de helft van de lijst bestaat dit jaar echter uit nieuwkomers, deels omdat ik een aantal series die al liepen heb ingehaald in 2011 (met name komedies profiteerden hiervan). Ik ben er daardoor van overtuigd dat ik een sterkere lijst heb dan in 2010, die nu eens niet geheel uit Amerikaanse producties bestaat, hoewel het zeer mooie Frozen Planet de lijst net niet haalde.

10. Boardwalk Empire / Homeland
Ik kon geen keuze maken welke van de twee beter was en koos voor deze oplossing. Boardwalk beleefde een beter seizoen dan het eerste maar kabbelde wederom wat voort terwijl het een serie is die vooral om plot draait. Maar toen kwamen de laatste twee afleveringen die alles in een nieuw licht plaatsten (en dat zonder plottwists) en het niveau eventjes opkrikten. Het is één van de mooist gefilmde series van dit moment met geweldige aankleding, maar de structuur is toch wat onevenwichtig, toch deels waarom deze serie zakt van de zesde naar de tiende plaats. Erwan schreef onlangs een stuk over dit seizoen dat je hier nog eens kunt lezen.

Homeland had ondertussen een sterk eerste seizoen met twee geweldige hoofdpersonages. De een is een militair die na acht jaar gevangenschap in Irak terugkeert naar zijn gezin in de VS dat hem al dood had veronderstelt, de ander is een enigszins labiele CIA-analiste die hem ervan verdenkt een terrorist te zijn geworden. De serie schiet één keer flink tekort met een plottwist die uit de lucht komt vallen, maar is verder een spannend drama dat op zijn sterkst is als het om de ontwikkeling en beslissingen van de beschadigde, vervreemde hoofdpersonages draait.

9. The Story of Film: An Odyssey
De enige non-fictie op de lijst is meteen ook de enige serie die niet uit Amerika afkomstig is. In vijftien afleveringen verkende de Ierse filmhistoricus Mark Cousins op een soms zeer poëtische manier de internationale filmgeschiedenis, van de uitvinding van de film tot aan de teloorgang van celluloid. Hoewel Hollywood enkele afleveringen domineert, legt Cousins de nadruk op de ontwikkeling van de wereldcinema. Het is een liefdesverklaring aan de cinema die op lijzige wijze wordt begeleid door de voice-over van Cousins zelf, die met zijn aparte stem en dictie hypnotiseert. Boeiend voor zowel beginnend filmliefhebbers als ervaren cinefielen, met natuurlijk véél bijzondere filmfragmenten.

8. Game of Thrones
Een trouwe bewerking van de fantasy boekenreeks A Song of Ice and Fire van George R.R. Martin, die mij zowaar inspireerde de boeken te lezen en dat is voor het eerst dat ik fantasy las sinds ik meer dan tien jaar geleden Tolkien las om de films voor te zijn. Dit eerste seizoen correspondeert met het eerste boek, en het is knap hoe zowel alle verhaallijnen en personages goed zijn overgebracht naar het kleine scherm zonder dat het al te verwarrend of oppervlakkig wordt. Ik hoop dat het niveau kan vast gehouden worden naarmate de serie vordert, en dat het budget van netwerk HBO het toelaat om alle boeken te verfilmen.

7. Community
Ook dit jaar was deze sitcom een van de leukste en meest inventieve series van het jaar, en ondanks wat misstappen hier en daar (vooral de eerste paar afleveringen van seizoen drie dit najaar sloegen de plank wat al te vaak mis) was het een feest om naar te kijken, het hele jaar door. Dat de serie van de derde plaats vorig jaar afzakt is dan ook vooral vanwege de kwaliteit van de series erboven en niet vanwege een echte daling van kwaliteit van Community zelf. Het is te hopen dat de huidige onduidelijke status niet betekent dat er geen vierde (en laatste) seizoen zal komen.

6. Curb Your Enthusiasm
Larry David was na een jaar afwezigheid weer terug op de buis met alweer het achtste seizoen over zijn kleine obsessies rondom sociale omgangsvormen. Hoewel zijn vrouw hem definitief verlaten blijft Leon gelukkig nog altijd bij Larry rondhangen. Enkele afleveringen zijn minder sterk, maar daar tegenover staan een aantal zeer goede en een paar klassieke Curb afleveringen tegenover. En zelfs de tegenvallers hebben nog wel een aantal hilarische momenten die alles goed maken. Hopelijk doet hij er niet weer twee jaar over voordat hij met een volgend seizoen komt.

Morgen volgt de top vijf!

De maand oktober staat voor veel filmliefhebber sinds 1978 synoniem voor horror. In dat jaar ging John Carpenters Halloween in première en worden er sindsdien op 30 of 31 oktober horror marathons georganiseerd. Ik zal de komende periode verschillende horror gerelateerde artikelen schrijven, zij het een lijst of een beschouwing. Vandaag trap ik af met een top 10 van wat volgens mijn bescheiden mening de beste Britse horrorfilms zijn.

10. The Abominable Dr. Phibes (1971)
Ik had Vincent Price al flink geprezen in mijn artikel over de beste horror acteurs en zelden was de man beter in vorm dan in deze uitstekende campy horrorkomedie. Price speelt een tragische dokter die de dood van zijn vrouw wijt aan enkele collega’s die hij vervolgens op ingenieuze wijze een voor een omlegt met als hoogtepunt zonder meer een man die letterlijk wordt leeggezogen. Het knappe aan de film is dat het zeer overtuigend een balans weet te vinden tussen de absurd opgezette moorden en het maniakale doorzettingsvermogen van de weduwe. Let ook op de hilarische wijze waarop Price een orgel met groot gevoel voor over-acting bespeeld. Als terzijde is het uitermate losse vervolg Theatre of Blood aan te raden, een film met praktisch dezelfde opzet zei het dat Price hier een theaterrecensent speelt.

9. Raw Meat (1973)

Deze tamelijk obscure film bestaat bij benadering uit twee verhalen. Aan de ene kant is er het verhaal van een kannibalistische en misvormde man die onder het metronet in Londen leeft en zo nu en dan mensen ontvoert en opeet en aan de andere kant is er het bovengrondse verhaal rondom inspecteur Calhoun die de verdwijningen op moet zien te lossen. Dit tweede verhaal is meer droogkomisch van aard met een scherp spelende Donald Pleasance die constant en op hilarische wijze ruzie heeft met zijn agenten en een theezakje. De echte horror vind logischerwijs ondergronds plaats en is een mix van tragische kannibalenhorror en spannende achtervolgingen in de metrotunnels. Wat de film onderscheidt van andere soortgelijke titels is de zeer fraaie cameravoering. Let vooral op een ingenieus shot van de schuilplaats en omgeving van de kannibaal die zo’n 10 minuten aanhoudt, zeker in horrorfilms is dit een uniek moment. Wie overigens een meer contemporaine metrohorror wil zien raad ik Creep uit 2004 aan.

8. The Blood on Satan’s Claw (1971)

Victoriaanse horror is altijd een groot succesnummer geweest en deze film is hierin een van de ongeziene parels. Niet alleen worden typische Britse horror elementen als het bovennatuurlijke en seksuele obsessies aan elkaar gekoppeld maar het echt verontrustende aspect is dat de moordlustige daden worden uitgevoerd door tieners. In een ruraal dorp komen bewoners in aanraking met hekserij en satanisme wat leidt tot verkrachting en moord. De film neemt geen gas terug met close ups van smerige operaties, expliciet naakt waarbij meneer pastoor wordt verleid door de door Satan bezeten Angel Blake en blasfemie wordt ook niet vermeden. In relatief kleine kring is de film geprezen als een van de allerbeste horrorfilms en daar kan ik het volmondig mee eens zijn, al was het maar vanwege de soundtrack die in je hoofd blijft steken. Voor meer moordende tieners raad ik overigens ook Eden Lake sterk aan.

7. Don’t Look Now (1973)

Wellicht dat sommigen dit veel meer een psychologisch drama willen noemen, maar ik ken weinig films die zo huiveringwekkend zijn als Nicolas Roeg zijn klassieker. Neem bijvoorbeeld de gruwelijke opening met een oerkreet die door merg en been gaat. Of de twee enge dames die met ongemakkelijke close ups gefilmd worden. Of de tamelijk gore climax die niet voor een ieder is weggelegd. Maar Don’t Look Now is veel meer dan dat. Het mysterie nodigt uit tot meedenken en je te verwonderen over welke kant het in hemelsnaam op zal gaan, de chemie tussen Donald Sutherland en Julie Christie is een van de meest overtuigende uit de filmgeschiedenis, de fotografie in naargeestig Venetië zeer fraai en sfeervol en de montage legendarisch. De opening is hier een piekfijn voorbeeld van al zal de beroemde seksscène het meest in het oog springen. Van alle films in mijn lijst is dit zonder meer de meest alom geprezen titel.

6. Night of the Demon (1957)

Ik heb al eerder over deze film geschreven in mijn artikel over regisseur Jacques Tourneur dus zal ik het hier kort houden. Laat ik voorop stellen dat Night of the Demon het bovenal moet hebben van de enge sfeer en de suggestieve lading al is die vanwege de fysieke aanwezigheid van het monster minder dan andere Tourneur horrorfilms. Voor verder leesvoer verwijs ik naar dit artikel.

5. The Wicker Man (1973)

Verkozen door de BBC kijker tot beste Britse horrorfilm en schandalig slecht opnieuw verfilmd met Nicolas Cage is The Wicker Man een unieke horrorfilm. Horror is immers niet enkel moorden, achtervolgingen en gorigheid maar toch ook vooral onbehagen. En dat is wat deze film anderhalf uur doet tot de brute en genadeloze climax zich aandient. Deze tamelijk ingenieuze en naar mijn idee zeer losse bewerking van ‘The Most Dangerous Game’ is een kritiek op preutsheid, religieuze dogmatiek en sektarische perversiteiten. Echt eng is de film tot aan de laatste 10 minuten niet, maar de dreiging tot wat kan gebeuren doet meer dan genoeg. Het wordt gedragen door een heldhaftige rol van Edward Woodward als vrome en naïeve sergeant welke in het vervolg vele imitaties en variaties kende. Zo kan ik me bij het zien van de televisieserie Boardwalk Empire nauwelijks onttrekken aan de gedachte dat Agent Van Alden op eniger lij wijze is gebaseerd op Howie. Ook hij is een man die zich vanwege zijn extreme religieuze overtuiging terecht weet in nare situaties die niet te overzien zijn en zichzelf daardoor serieus in de nesten werkt.

4. Repulsion (1965)

Een vreemde eend in de bijt, deze film gemaakt door een Poolse regisseur met in de hoofdrol een wonderschone Française. Desalniettemin is deze film zeer Brits en komt wederom seksuele obsessie/frustratie om de hoek kijken, een rode draad in dit artikel. Carole (Catherine Deneuve) is een jonge vrouw die ieder fysiek contact met mannen vermijd wat zover doorslaat dat ze zich opsluit in haar appartement, waanideeën ontwikkelt en uiteindelijk zelfs tot moord overgaat. Roman Polanski weet met een prachtige stijl Carole haar frustraties uit te beelden met enkele gierend enge momenten waaronder enkele nachtmerries waarbij de vrouw verkracht wordt en er armen uit de muur komen. Let ook op een kleine rol van Patrick Wymark als de huisbaas, een onderschatte acteur die de hoofdrol speelde in het bovengenoemde The Blood on Satan’s Claw en later in deze lijst nog eenmaal in een cameo terug zal komen bij de nummer een. Repulsion is confronterend, schitterend gefilmd en bij tijden extreem eng en aangrijpend.

3. 28 Days Later… (2002)

Tot 2002 was het zombiegenre grofweg in twee hokjes te plaatsen. Voor 1968 toen de zombie veelal werd gekoppeld aan voodoo, exotische locaties en allusies naar slavernij en na 1968 toen ene George A. Romero het genre en de horrorfilm in zijn algemeenheid op zijn kop zette met Night of the Living Dead. Vanaf dat moment zijn zombies wandelende doden die op zoek zijn naar menselijk vlees, zonder opsmuk. Traag en log dat ze waren was er buiten het kannibalisme niet echt dreigend gevaar. Tot in 2002 een nieuwe revolutie zich voltrok. Danny Boyle besloot dat de zombies moesten kunnen rennen en zodoende werden ze extreem gevaarlijk. Ook gaat het om aanraking met geïnfecteerd bloed in je lichaam, niet perse een beet en er is een oorzaak in tegenstelling tot Romero’s klassiekers. Maar dat is niet het enige dat de film van de rest onderscheidde. Zo is de film digitaal geschoten wat zorgt voor een realistisch effect en is zeker het tweede deel van de film een interessante studie in Darwinisme. Door velen is dit tweede deel in een landhuis afgedaan als overbodig en afbraak doende aan de zombies, maar ik vind juist dit element het meest geslaagde omdat het een nieuwe dimensie geeft aan het subgenre. Ook is dit misschien wel de enige zombiefilm met een geweldig acterende cast met namen als een jonge Cillian Murphy, Naomi Harris en een heerlijke Ray Winstone. Een belangrijke en vooral briljante film die een erg sterk gevolg kende met 28 Weeks Later…

2. Horror of Dracula (1958)

Vreemd genoeg is mijn liefde voor de Hammer horror in deze lijst niet verder gekomen dan de eerste ‘Dracula’ verfilming, het is naar mijn mening niet alleen een van allerbeste horrorfilms ooit gemaakt maar tevens de beste ‘Dracula’ adaptatie. Toegegeven, echt heel trouw aan het bronmateriaal is de film niet maar de sfeer en de vertolkingen zijn ongekend. Horror of Dracula is de eerste ‘Dracula’ film waarin de erotische lading een belangrijke plek inneemt. Christopher Lee speelt de rol van de graaf met verve en zijn postuur en licht exotische uitstraling maakt hem uitermate geschikt. Andere Hammer grootheid Peter Cushing is als gebruikelijk uitstekend als Van Helsing en een ware spring-in-het-veld. De sets zijn prototype Hammer met uitzinnige kastelen en dito keurgebruik en belangrijk is ook te vermelden dat Hammer in deze film wederom laat zien expliciet geweld en bloederigheden niet uit de weg te gaan, destijds zijn tijd ver vooruit. Hammer zou met vele vervolgen – als je dat al zo mag noemen – en variaties komen waarbij de films met Lee (en soms Cushing) de beste kwaliteit kennen.

1. Witchfinder General (1968)

Het fraaie filmjaar 1968 bracht naast niet-Britse horrorklassiekers als Ingmar Bergmans Vargtimmen en George A. Romero’s Night of the Living Dead ook dit vergeten meesterwerk, een titel waar ik al eerder over schreef. Misschien heeft het te maken met het feit dat de jonge regisseur Michael Reeves kort erna overleed, dat de film vanwege enkele brute scènes destijds flink werd gekuist of omdat het onderwerp niet echt aansprak maar buiten kenners en liefhebbers is deze film redelijk onopgemerkt gebleven. Vincent Price zet hier zijn beste en meest cynische rol neer als heksenjager Matthew Hopkins en hij draagt de film daar waar de rest van de jonge en onbekende cast soms wat door het ijs zakt. Gelukkig moet Witchfinder General het – buiten Price – vooral hebben van de ijzersterke regie, een interessante en confronterende historische context en zoals gezegd brute moorden die inmiddels in ere zijn hersteld. Realistische horrorfilms – wat deze films zeker is – zijn naar mijn idee op hun allerbest wanneer je met een naar gevoel in je buik de film verlaat en Witchfinder General is hierin een schoolvoorbeeld. Zelden is een film cynischer en mistroostiger geëindigd dan deze. Lees hier verder over de film van Reeves.

Pas op! Na de break een aantal plaatjes die als schokkend ervaren kunnen worden.

Onlangs besprak ik al een aantal keer de films van Ken Russell. Zijn films draaien vrijwel altijd obsessief rond dezelfde thema’s. Dit betekent niet dat er geen gradatie-verschil is binnen kwaliteit, want op hun meest vreselijk kunnen de films van Ken Russell vermoeiend en zeurderig overkomen. Het beoordelen van zijn oeuvre is bij Ken Russell misschien nog wel afhankelijker van smaak dan bij andere regisseurs. De een kan niet veel met de bombastische overdaad van zijn drukste films, de ander heeft dan weer niet zo veel met de gematigde Russell. Grote splijtzwammen binnen zijn oeuvre zijn Whore (de anti-Pretty Woman), Gothic, Lisztomania, Lair of the White Worm en Fall of the Louse of Usher. Een van die films staat in de aankomende top vijf, waarin ik puur persoonlijke keuze’s maak, die met een korreltje zout genomen dienen te worden. Alleen over de nummer 1 is vrijwel iedere cultliefhebber unaniem lovend (al is de film in Christelijke kringen zeer slecht ontvangen).

5. Lisztomania
Lisztomania is het grootste twistpunt in Russell’s oeuvre, en het is wel duidelijk waarom. De film volgde op het populaire maar bizarre Tommy, maar in vergelijking met Lisztomania is Tommy van-dik-hout-zaagt-men-planken. Zelden steunde een studio een dergelijk bizarre, bombastische en groteske film. Vele elementen zijn hetzelfde als in Tommy: Roger Daltry die nummers ten gehore brengt en de hoofdrol (Liszt) speelt, een gefragmenteerde opbouw, een overdaad aan (religieuze) symboliek en een snufje seksuele perversie.

Maar in Lisztomania zijn al deze elementen zo luidruchtig uitvergroot dat het vermoeiend en overweldigend wordt. Vele haten de uitzinnige mix, de puberale humor en de cheesy seventies-soundtrack. Het is begrijpelijk, want Frans Liszt die in een musicalscène in een kathedraal een satanische vleermuizenvrouw in visnetkousen zijn vijf meter lange papier-maché penis laat afhakken met een guillotine, is misschien niet voor iedereen weggelegd. Of een scène waarin Wagner, opgestaan uit de dood als een mix tussen Dracula en het monster van Frankenstein, gekleed in een Hitlerkostuum Joodse rabbi’s neermaait met machine-geweer in de vorm van een elektrische gitaar, voordat Liszt en al zijn ex-vrouwen de Rabbi’s te hulp schieten in een raket gemaakt van orgelpijpen en engelenvleugels. Het is het filmische equivalent van een puberjongetje die al zijn gedachten als spuitkots het papier op smijt. En toch, het werkt. Juist vanwege het ontbreken van een interne rem wordt Lisztomania een volstrekt unieke film in zijn soort, die imponeert vanwege de platvloerse inventiviteit.

4. Crimes of Passion
Crimes Of Passion is een van de minder bekende films van Ken Russell, maar het is wel een van de best geacteerde. Crimes of Passion steunt namelijk op het acteerwerk van twee giganten die de sterren van de hemel spelen en een B-ster die zichzelf staande houdt. John Laughlin, de B-ster, krijgt de ondankbare rol van Bobby Grady, een muurbloempje uit een buitenwijk, die uit zijn ongelukkige huwelijk probeert te ontsnappen door verliefde te worden op de mysterieuze prostituee China Blue. China Blue leidt een dubbelleven. Bij dag mode-ontwerper, bij nacht tippelend op straat in een blauwe pruik. Naast Bobby Grady is er nog een andere kaper op de kust, Rev. Peter Shayne, een krankzinnige dominee met een hypocriete en dubieuze houding tegenover seks. Seks verdient de toorn van God, en hij zelf ziet zich als de kastijder, die binnen deze rol vrouwen seksueel aan zich probeert te onderwerpen.

De seksuele worsteling van Rev. Shayne kan gezien worden als een commentaar op Ken Russell’s omgang met religie: hij kan niet met en niet zonder. Dat Reverend Shayne de meest verknipte persoon in de film is, is niet alleen een commentaar op religie, maar ook een ode aan Russell’s obsessie met krankzinnigheid. Het is niet voor niets dat Shayne gespeeld wordt door Anthony Perkins, die zijn zenuwachtige tikjes van Norman Bates nog eens dunnetjes overdoet. De beste rol gaat echter naar Kathleen Turner, die China Blue’s dubbelleven overtuigend acteert. Crimes of Passion valt dus ook uiteen in twee verhalen, een rustig, en een zompig en duister. De enige overeenkomst tussen de twee verhaallijnen is de rot onder de glamourlaag, en enkele opvallende en bizarre beeld-grapjes.

3. The Boy Friend
Een paradepaardje van Russell is de raamvertelling, het plaatsen van een korte film in het raam van het grote plot. Hij deed dat onder andere met de Chaplin-scène in Lisztomania en de stille film in Mahler. Het is dan ook geen wonder dat Russell zich op een gegeven moment zou wagen aan een backstage-musical, een genre dat leeft van de raamvertelling. De redelijk ingehouden vertelling krijgt echter wel een Russell-twist. In het variététheater met de bordkartonnen decors en de houterige dansscènes kijkt een Hollywood-producer toe. We krijgen vele scènes dan ook twee keer te zien: eerst een klucht met abominabel acteerwerk, en vervolgens een glorieuze ode aan Busby Berkeley, die de bordkartonnen rekwisieten omtovert in gigantische en weelderige decors.

Zoals het een goede backstage-musical betaamt is er ook een blik achter de schermen, waar het gekonkel tussen de lieflijke protagoniste (Twiggy) en haar medespelers plaatsvindt. Het verhaaltje in backstage-musicals is vaak flinterdun. Het helpt vaak niet dat deze verhaaltjes dezelfde kunstmatigheid hebben als de dansscènes. Wat dat betreft is de scheiding tussen realiteit en Hollywood die Russell aanbrengt een vondst. Doordat de personages meer naturel zijn werkt het verhaaltje beter. En dat doet geen eens af aan de grote choreografieën, die nu duidelijk in het rijk der fantasie gesitueerd zijn. Een van de meest ingetogen films van Russell, maar daarom niet minder kenmerkend voor zijn stijl.

2. Altered States
Altered States is de beste opsomming van Russell’s oeuvre. Waar Russell eerder al flirtte met een duik in het onderbewustzijn gaat hij hier voluit zwemmen in het breinsap. Het plot, waarin een wetenschappelijk experiment met drugs uit de hand loopt, lijkt slechts een kapstok te zijn voor tripscènes. De mengeling van creature feature met psychedelica is onweerstaanbaar, en zoals gebruikelijk bij Ken zijn de tripscènes apocalyptisch en religieus van aard. De film bevat overigens een scène die Russell’s oeuvre in een beeld samenvat: tijdens de geslachtdaad lijkt de hoofdpersoon afwezig te zijn. “What are you thinking off?” vraagt zij, terwijl het zweet van zijn voorhoofd afgutst. Zijn antwoord: “Christ, crucifixion”.

1. The Devils
Laat niemand tegen Ken Russell zeggen dat hij blasfemisch is. Zijn verwerking van zijn religieuze obsessie kan schokkend zijn, hij ziet zichzelf wel als religieus persoon. Vele christenen waren woedend toen hij The Devils uitbracht, een film die zijn pijlen richt op de gevaren van religie als instituut, onvoorwaardelijk geloof als obsessie en religieuze angst voor seks. In The Devils misbruiken priesters hun macht om een meer vrijzinnige priester de mond te snoeren. De seksueel verworven vrijheid van deze priester wordt neergezet als duivelsaanbidding, en met behulp van een jaloerse non breekt al snel een seksueel bacchanaal uit in het klooster, wat als bewijsstuk dient in een rechtszaak tegen de vrijgevochten priester.

De kerkleiding wordt vergeleken met de politieke dictatuur van het fascisme, nonnen rennen naakt en bebloed rond, en een non heeft een erotische droom over de kruisiging. Het kan als schokkend ervaren worden, maar Ken Russell zet religie nooit weg als inherent verkeerd. In tegenstelling, de held van de film is de vrijgevochten priester, die niet veroordeelt vanuit zijn geloof, maar juist een boodschap van openheid en vrijheid predikt. Het is de dogmatische restrictie en bekrompenheid, de kerk als instituut, dat Ken Russell tegenstaat, niet het christelijk geloof zelf. Na al die jaren bezit The Devils nog steeds de kracht om te shockeren, mee te slepen en murw achter te laten. Ken Russells meesterwerk.

Volgende week: Dance of the Seven Veils/ Salome’s Last Dance