De films van Jan Švankmajer – deel 2
Over tuintjes, vlakten, buiten eten en dergelijke

The Ossuary

Vandaag mijn tweede bespreking van een reeks korte films van Jan Svankmajer. Deze spannen van zijn eerste volledige live-actionfilm (geen animatie) tot aan de film waarvoor hij tijdelijk verbannen werd. Leonardo’s Diary bevatte een zeer subtiele kritische noot naar het politieke systeem in Tsjechië, en Svankmajer werd daarom zeven jaar van werken verbannen.

Zahrade A.k.a The Garden (1968)
Een man bezichtigt een tuin van een andere man, die beschermd wordt door een nogal bijzonder hek. Een hek van mensen. De mensen houden elkaars hand vast om het huis en de tuin te beschermen. Tussen de verschillende onderdelen van het hek (mensen dus) ontstaan verscheidene vriendschappen en relatie’s. En dan is er nog een twist.

The Garden bevat geen animatie, en is in dat opzicht redelijk uniek. Mooi van deze film is dat het surrealisme niet achterwege blijft. Deze is echter niet fragmentarisch zoals in Svankmajers andere films, maar vormt de kern van de film. Mooi commentaar op sociale lagen en relaties.

Byt a.k.a The Flat (1968).
Deze vormt het eerste gedeelte in een drieluik waarin een man in zijn eentje staat tegenover verscheidene levende objecten. In de flat wordt een man getorriseerd door levensmiddelen en meubilair, dat niet aan de gewone natuurwetten wil voldoen.

De protagonist doet denken aan een Kafka, die ten onder gaat aan de bizarre regels. Deze regels zijn in dit geval anders dan we gewend zijn, en het filmpje heeft een uiterst surreële sfeer. Vreemd komisch ook, leedvermaak waarin een man letterlijk ten onder gaat aan zijn omgeving. Curieus.

Picknick mit Weissmann A.k.a Picnic with Weismann (1968)
Ook hier gaat een man ten onder aan levende objecten (schep, picnickmand, stoelen, bal), ware het niet dat deze man slechts in de laatste veertig seconden te zien is. We zien de rest van het filmpje een picnic zonder gasten. De picknickmand leegt als vanzelf, de stoelen spelen voetbal en de schep schept uit zichzelf. Het is een geanimeerd vlooiencircus die de “magie” van pretparken terugroept, met uit zichzelf bewegende stoelen. Ware het niet dat dit filmpje een naargeestige twist bevat. Deze conclusie voelt echter minder urgent aan dan in ander werk van Svankmajer en het lijkt alsof hij niet zo veel wil zeggen. Het is een tussendoortje.

Tichý týden v dome A.k.a A Quiet Week in the House(1969)
Weer een man tegen de rest van de wereld, ware het niet dat hij hier slechts de voyeur is. Elke dag van de week bekijkt hij een andere kamer (wat is het toch met surrealisten en lijstjes/structuren). Een gebit rolt een draad uit waarmee hij varkenspootjes vastbind, een opwindvogel word op bizarre wijze vernietigd. Het zijn sketchjes, die iets te lang duren en iets te repititief zijn. Toch is A Quiet Week in the House een van de leukste Svankmajers. De live-action en animatie zijn stilistisch zeer verschillend van elkaar, waarvan de eerste naturel gefilmd, en de tweede geluidloos en met een hyperactieve en schokkerige animatiestijl. Het is een visueel meesterwerk, met briljante ideeën, een uiterst dynamische beeldtaal en enkele zeer memorabele beelden. Het is tevens de eerste keer dat Svankmajer een koeientong gebruikt, iets wat later veelvuldig zou terugkeren.

Don Sanche A.k.a Don Juan(1970)
Een 30 minuten durend poppentheater over Don Juan. Poppentheater heeft altijd iets knulligs en dat is ook hier aanwezig. Gelukkig weet Svankmajer de film nog enigzins boeiend te houden door zijn unieke editing en inventieve camerawerk. Verder blijft het een veredeld popentheater. Het zal nooit mijn ding zijn.

Kostnice A.k.a The Ossuary(1970)
Er staat een kerkje in Tsjechië. Een bizar kerkje, aangezien het gehele interieur opgebouwd is uit mensenbotten. Een kroonluchter van schedels en een ruggewervel, cherubijntjes met kinderschedels. Svankmajer filmt het en monteert het. Het is een documentaire waar geen animatie aan te pas komt, maar de experimentele editing en het energieke camerawerk passen perfect bij het interieur. De lijnen en composities komen sterk naar voren, en de experimentele soundtrack maakt het af. Dit is avant-garde-docu, en het morbide kerkje past erg goed binnen de fascinaties van Svankmajer. Duister maar sterk.


Zvahlav aneb Saticky Slameného Huberta
A.k.a Jabberwocky(1971)
Lewis Caroll en Svankmajer sluiten een huwelijk. De naiëve kinderlijkheid, het psychedelische en de duistere trekjes van Caroll worden door Svankmajer verbeeld met speelgoed. Speelgoed wat doodgaat en vervalt, maar tegelijkertijd kinderen baart. Het kinderlijke en het sterfelijke in enkele beelden gevat. Het is knap hoe Svankmajer van zoiets onschuldigs als speelgoed een totaal onheilzwanger filmpje kan maken. De nachtmerrieachtige sfeer past perfect bij Caroll, die zich net als Svankmajer laat leiden door het onderbewuste. Het gedicht van The Jabberwocky wordt gelukkig niet letterlijk verbeeld, maar het is wel duidelijk een inspirator voor dit sterke filmpje (dat weer iets te lang duurt).

Leonarduv Denik A.k.a Leonardo’s Diary (1972)
De schetsen van Leonardo Da Vinci worden tot leven gewekt met handgetekende animatie. Deze worden doorspekt met live-action documentaire beelden, die ironisch commentaar geven op de schetsen van Da Vinci. Het leverde Svankmajer problemen op, maar wel een goed filmpje. Het is mooi dat Svankmajer niet voor de uitvinding-schetsen heeft gekozen (iets wat te afgezaagd en voor de hand liggend zou zijn), maar parallellen zoekt in beeldend vlak. Het is Vertov met animaties. Het luidde tevens een zeven-jarig hiatus in voor Svankmajer.

Volgende week pak ik de draad dus weer zeven jaar later op.


Onderwerpen:


Reageer op dit artikel