Dr. Mabuse: Beeld van een tijd?
Dr. Mabuse, der Spieler (1922) & Das Testament des Dr. Mabuse (1933)

7 oktober 2009 · · Beschouwing

Zoals Fritz Lang met zijn Metropolis, Spione en M een belangrijke bijdrage leverde aan de ontwikkeling van respectievelijk de science fiction film, de spionagethriller en de film noir, zo creëerde hij met het personage Dr. Mabuse een archetype bad guy waar menig regisseur van misdaadfilm nog steeds schatplichtig aan is. De op figuren als Fu Manchu en Fantômas gebaseerde Dr. Mabuse genoot reeds populariteit door de boekencyclus van Norbert Jacques, toen Lang in 1922 de meer dan 4 uur durende verfilming Dr. Mabuse, der Spieler uitbracht. Later volgden nog twee films met Dr. Mabuse: Das Testament des Dr. Mabuse (1933) en Die 1000 Augen des Dr. Mabuse (1960).

De eerste Dr. Mabuse film draagt de ondertitel ‘Ein Bild der Zeit’, waarmee de suggestie opgeworpen wordt dat de film een (abstracte) weergave is van de tijd waarin de film uitgebracht werd. De Weimar Republiek van na WO I was een ontwrichte samenleving die gebukt ging onder slechte economische omstandigheden als gevolg waarvan geweld en misdaad in de grote steden aan de orde van de dag was. In een van de eerste scènes van de film zien we hoe de beurs gemanipuleerd wordt door Dr. Mabuse. Door de paniekerige geest die er heerst ligt de macht bij manipulatoren als Dr. Mabuse. Deze psychoanalyticus annex hypnotiseur treedt op in vele vermommingen, waarbij het geld afhandig maken bij gokspelen, het vervalsen van geld en het in zijn macht brengen van notabelen de belangrijkste activiteiten zijn.

Een van de eerste vragen die opkomt bij het zien van een film met een ondertitel als ‘Ein Bild der Zeit’, is in hoeverre de film een uniek tijdsbeeld schetst. Met andere woorden, kan deze film enkel slaan op het tijdvak 1919-1922? Ik denk dat dat niet het geval is. Daarvoor is het geschetste beeld te weinig specifiek. We zien een maatschappij waarin misdadigers de macht over trachten te nemen van de geaccepteerde machtshebbers, zoals dat altijd zal gebeuren wanneer een samenleving uit haar evenwicht is gebracht. Sterker nog: misdadigers streven altijd naar een zekere macht in een of andere vorm. Dat is het raison d’être van misdaadfilms, van James Bond tot superheldenfilms en gangsterflicks. Het lijkt me dan ook onterecht Der Spieler hierin te bewieroken om zijn vermeende documentaire karakter.

Een ander, geraffineerder, beeld van duistere machten wordt geschetst in Das Testament des Dr. Mabuse. Waar we in Der Spieler voortdurend in de ogen van het kwaad kijken, delen we in Das Testament mee in de verwarring over wie of wat het kwaad is. Dr. Mabuse is veilig opgeborgen in een psychiatrische instelling, we zien een groep misdadigers waarvan niemand (zijzelf incluis) weet wie ze aanstuurt en de behandeld arts van Dr. Mabuse lijkt ook niet smetteloos. Het idee van een alom aanwezig, maar ontraceerbaar kwaad dat de maatschappij ontwricht leeft hier sterk. Vreemd genoeg lijkt deze insteek beter te passen bij Lang’s beeld anno 1922, terwijl bij Das Testament (als deze gelezen mag worden als waarschuwing tegen het opkomende nazisme) juist een duidelijk te identificeren vijandsbeeld à la Der Spieler zou passen.

Wat verder opvalt aan Das Testament in vergelijking met Der Spieler is dat Lang zich in de tussentijd aanzienlijk verbeterd heeft op het vlak de vertelkunst. Der Spieler is een film van anderhalf uur gevat in een speelduur van 4½ uur. Niet alleen ligt het tempo zeer laag, de structuur is dermate eenvoudig dat je als kijker bijna niet anders kunt dan de aandacht verliezen. De kijker wordt niks in het vooruitzicht gesteld; gebeurtenis C volgt op B, die weer voorafgegaan is door A. In een goed verteld verhaal zie je bij A de vage contouren van D en is dat wat je als kijker geboeid houdt bij het verhaal. In Das Testament gebeurt dit wel. Niet alleen hangt de gehele speelduur de vraag hoe de misdaad precies georganiseerd is boven de film, we zien ook gebeurtenissen die nieuwsgierigheid opwekken, maar pas op een later moment terug zullen keren in de film. Zoals de tekens die hoofdinspecteur Lohman in een ruit krast, of de merkwaardige reactie van psychiater Baum als hem een verband tussen misdaden en de aantekeningen Dr. Mabuse voorgehouden wordt. Allemaal vragen die nog even in de lucht blijven hangen, maar waarvan je direct weet dat deze significant zijn voor het verhaal en terug zullen keren. Der Spieler is in dit opzicht nog teveel een product van zijn tijd; vroege speelfilms gaan bijna altijd gebukt onder een rechtlijnige vertelstructuur.

Afgeschrikt door de speelduur beginnen de meeste filmkijkers met Das Testament. In verhalend opzicht sluit deze direct aan op Der Spieler, maar de kijker wordt bijgepraat over hoe Der Spieler afliep, waarom Dr. Mabuse opgesloten is. Het personage zelf wordt in deze film niet verder uitgewerkt, het is niet veel meer dan een zwaard van Damokles dat, als gek weggestopt in een gesticht, boven de film hangt. Voor wie een beeld wil krijgen, of geïnteresseerd is in meer achtergronden van het personage Dr. Mabuse (charismatisch gestalte gegeven door Rudolf Klein-Rogge) is Der Spieler essentieel, de meeste andere filmkijkers zullen zich de mammoetklus kunnen besparen.


Onderwerpen:


10 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    Wow, Rik. Het is misschien een dooddoener, maar je hebt de film volgens mij niet echt begrepen. Zeker als je zegt dat “Het idee van een alom aanwezig, maar ontraceerbaar kwaad dat de maatschappij ontwricht leeft hier sterk” niet op Dr. Mabuse slaat. Waar dacht je dat al die vermommingen voor ware, zijn lol? Mabuse wordt opgevoerd als verantwoordelijk symbool voor alles wat misging in de Weimar republiek, niet als een misdadiger die naar macht streeft. Hij streeft naar chaos, anarchie en het ontwrichten van de maatschappij, niet de macht daarover. Volgens mij heb je echt wat gemist.

    En het lage tempo? Naar moderne maatstaven misschien, maar ik vond het tempo in bepaalde delen van Dr. Mabuse toch zeer hoog (vooral het begin), zeker in vergelijking met tijdgenoten of films van Lang uit dezelfde tijd als Siegfried of Der müde Tod.

  2. Rik Niks

    Wat mij dan verbaast is waarom Lang van begin af aan klip en klaar is over hoe en door wie het kwaad georganiseerd is. Die vermommingen zijn leuk en aardig, een verklaring waarom Dr. Mabuse door de buitenwereld niet herkend wordt als aanstichter, maar het zou sterker zijn als óók de kijker in het duister tast. Als de kijker als het ware in de positie van de maatschappij zelf geplaatst wordt, in plaats dat de kijker als alwetende boven het gebeuren hangt. In Das Testament kiest hij wél voor die benadering, en vind ik veel beter bij de thematiek passen.

    Voor wat betreft de machtsvraag vraag ik me af of ik het wel ben die wat gemist zou hebben. Ik denk, en kan me dat ook herinneren van bijv. de dialoog tussen Mabuse en Baum in Das Testament, dat de hang naar macht over de maatschappij wel degelijk aan de orde is. Het is niet het streven naar chaos en anarchisme als doel (hoe kan dat überhaupt ooit een doel op zich zijn, laat staan dat Lang daarmee iets zinvols zou zeggen over die tijd?), het is het streven naar macht, met chaos en anarchisme als middel. We zien Dr. Mabuse in Der Spieler toch ook voortdurend op allerlei manieren macht op mensen uitoefenen, dat kan toch ook in figuurlijke zin niet betekenisloos zijn?

    Het is me een raadsel hoe je Der Spieler kunt ervaren als een film met een hoog tempo. Als je primair nagaat wat we aan scènes en gebeurtenissen precies te zien krijgen dan kun je volgens mij niet anders concluderen dan dat dit materiaal is voor hooguit 2 uur. Ik heb het dan nog niet eens over overbodige herhaling die in een efficiëntere film achterwege gelaten zou worden.

  3. Kaj van Zoelen

    Ik had het nog eens met een ander lid van SI over je stuk, Rik, en… “Der Spieler is in dit opzicht nog teveel een product van zijn tijd; vroege speelfilms gaan bijna altijd gebukt onder een rechtlijnige vertelstructuur.” What the hell?

  4. Rik Niks

    Hoe bedoel je ‘what the hell’, ik leg dat toch uit mijn recensie? Ga me ajb niet vertellen dat de vertelstructuur van Der Spieler van een enorme complexiteit getuigt…

  5. Kaj van Zoelen

    Nee, de structuur zelf niet. Maar eerder in je recensie (2de alinea) zeg je juist dat de film niet genoeg een product van zijn tijd is (wat je verkeerd ziet, maar ik kan me zelf nu even niet de details exact genoeg herinneren om je dat uit te leggen). Mocht je toevallig ergens de “pocket essential” over Duitse expressionistische cinema tegenkomen, lees dan de bespreking van deze film even door, waarin in het kort haarfijn uitgelegd hoe Mabuse wel degelijk ein Bild der Zeit is. Maar goed, daar kun je nu natuurlijk weinig mee. Het komt er volgens mij (of eigenlijk wat me net verteld is in een telefoongesprek daarnet) op neer dat juist veel van de symboliek in de film voor het publiek destijds heel makkelijk te lezen was, omdat het direct terugsloeg op gebeurtenissen, omstandigheden en symbolen uit de tijd. Vandaag de dag is dat minder makkelijk te zien (zoals ik al eens aangaf heb ik tijdens het kijken enige hulp gehad) omdat wij eigentijdse twintigers én niet zo goed bekend zijn met die omstandigheden e.d. als de kijkers toen, en omdat bijvoorbeeld een deel van die symbolen/vormen verloren zijn gegaan. Voorbeelden ontgaan me helaas momenteel.

    Je tweede zin uit dat citaat klinkt mij wat loos in de oren. Het is een algemene kritiek op een filmtijdperk die meer vertelt over jou dan over de films, en heeft niet veel meer meerwaarde dan de kritiek die ik ooit, toen ik veel minder gewend was/gezien had, uitte over stille films: “ik mis dialogen en geluid”. Het is geen feitelijke onwaarheid, maar wat zegt het?

  6. Rik Niks

    Tja, als je zo aan het relativeren slaat wordt elke kritiek op films uit die tijd al snel onmogelijk en ‘nietszeggend’. Alleen al de aanwezigheid van films die narratief wél complexer in elkaar zitten (bijv. Caligari) geeft al aan dat er wel degelijk andere mogelijkheden waren dan de rechtlijnige verhalen die gewoonlijk geserveerd werden. Het is imo geen technisch probleem dat inherent is aan het vroege stadium waarin het medium film zich bevond (zoals je de afwezigheid van geluid inderdaad bezwaarlijk aan kunt rekenen), maar een kritiek op de vertelkunst zelf, die in andere vormen reeds enkele duizenden jaren bestond en waarmee dus een brede basis gelegd is waar in films op verder geborduurd zou kunnen worden. Dus, voor de duidelijkheid, in verteltechniek vind ik het teveel een product van zijn tijd, thematisch ben ik daar niet van overtuigd, wat niet zozeer te maken heeft met niet herkennen van symbolen ed. (al claim ik zeker niet alles te doorzien) als wel het te algemene kader dat geschetst wordt.

  7. Kaj van Zoelen

    Een wereld in chaos, waarin de economie wordt geruïneerd door o.a. speculatie op de beurs en het gokken van rijke mensen, geweld in de straten, mensen die de staat proberen over te nemen (denk aan de anarchisten die een maandlang Beieren een onafhankelijke staat verklaarden – heb je meteen een idee van hoe het streven naar anarchie ein Bild der Zeit is), etc. – het komt allemaal zo uit de gebeurtenissen in de Weimar republiek in die tijd.

    Wat is er trouwens zo complexer aan Caligari, op die ene scène na? Een film overigens, die ik net als Nosferatu, Der müde Tod, The Wind of La Passion de Jeanne d’Arc als trager dan Mabuse heb ervaren.

    En je zegt dat vroege speelfilms bijna altijd gebukt gaan onder een rechtlijnige vertelstructuur – dat klinkt alsof je constateert dat dit een gebrek is aan films in die tijd in het algemeen, niet Mabuse op zich. De vergelijking met andere vertelvormen gaat niet op; film is begin jaren ’20 pas net een vertellend medium dat men serieus gebruikt om verhalen te vertellen en als medium zelf nog volop in ontwikkeling. Verder zijn er vandaag de dag net zo goed veel rechtlijnige films – ik zie er in jouw top 25 van dit decennium ook een aantal.

  8. Rik Niks

    ‘Complex’ is wellicht niet het juiste woord, al raakt het wel aan het feit dat je je als kijker wat meer moet inspannen. Zonder in details te (kunnen, het is al weer lang geleden) treden aangaande Caligari, is dat een film waarbij je als kijker altijd een informatieachterstand (ik meen dat de clou op het eind zit) hebt die voor het prettige spanningsveld van een goed verteld verhaal zorgt. Bij Mabuse weet je vanaf de eerste seconde net zo veel of zelfs meer dan de personages en de vertellende instantie, waardoor een dergelijk spanningsveld ontbreekt. Elke verrassing, zo die er is, moet wel verborgen zitten in de volgende scène, want verder strekt de horizon niet. Dat idee. Wat ik in mijn recensie ook zeg over Das Testament, waarin dit wél goed is gedaan. Voor een film die niet om het verhaal draait is dit oké, maar voor een verhalende film als Mabuse dodelijk.

  9. Kaj van Zoelen

    Maar die ‘clou’ aan het eind is voornamelijk een twist die van het voorafgaande een raamvertelling maakt – niet iets dat voor extra spanning zorgt tijdens het kijken.

    Wat bedoel je met “de vertellende instantie”? Hoezo levert meer weten dan de personages een gebrek aan spanning op? Hitchcock en vele anderen, waaronder Lang (denk aan bijv. Fury) hebben het tegendeel bewezen. En hoe kom je erbij dat meer weten dan de personages en dus een compleet beeld hebben van wat er gaande is (een boude bewering van iemand die zoveel gemist heeft, zowel aan subtext en context en daardoor in de tekst) ervoor zorgt dat de horizon niet verder strekt dan de volgende scène? Wat bedoel je überhaupt met dat laatste?

  10. Rik Niks

    Hoezo hebben Hitchcock en velen anderen anders bewezen? Tuurlijk, op momenten spelen ze dat handig uit omwille van de suspense van het moment, maar overall leunen ze juist zeer sterk op een gedeeltelijke onwetendheid van de kijker: mét Stewart vragen we ons af wat de werkelijke toedracht is van de verdwijning van de vrouw in het tegenoverliggende appartement, hoe de moteleigenaar in Psycho werkelijk in elkaar steekt is een vraag die de gehele film boven het verhaal blijft hangen en ook wij vragen ons af wat zich precies heeft afgespeeld tussen Rebecca en Maxim. Stel dat we al die zaken in een proloog uitgewerkt gezien hadden, wat zou dan nog de spanning van het verhaal zijn? Die zou toch niet meer waard zijn dan de verrassing wat de volgende scène zou brengen? Dat is wat ik bedoel met de beperkte horizon, en dit is precies hoe Mabuse wel is opgebouwd. Waarbij we evenveel of meer weten dan de betrokken personages en het lijkt of we net zo veel weten als degene die het verhaal vertelt (de regisseur), omdat deze nergens lijntjes uitzet waarvan je als kijker weet dat de verteller die pas later zal inkleuren (en daardoor je aandacht weet te trekken). Zie mijn voorbeelden van Das Testament voor hoe dit wel goed gedaan is – en dit niet enkel een kwestie is van een clou wel of niet weggeven, maar ook in allerlei kleinere zaken schuilt die samen optellen tot een goed verteld verhaal.


Reageer op dit artikel