Sovjet-cinema: de jaren 20
Zemlya (1930)

25 februari 2009 · · Analyse + Sovjet-cinema

De Sovjet cinema. Het land waar propaganda ooit tot kunst werd verheven en latere generaties met moeilijkdoenerige contemplatieve prenten op de proppen kwamen? Kort door de bocht, maar als je de cinema van een land in één zin samen zou willen vatten, dan zou je hiermee voor wat betreft de Sovjet Unie een heel eind komen. Eisenstein en Tarkovsky, dat zijn de twee boegbeelden die beide stromingen representeren. Maar daarnaast, en vooral: daartussen gebeurde eveneens veel, zodat dit land kan bogen op een zeer rijke filmgeschiedenis. In een serie van vier afleveringen wil ik vier perioden, tussen grofweg de jaren 20 en 70, bespreken, aan de hand van vier markante films. Vandaag: Zemlya (1930), de zwanenzang van een artistieke bloeiperiode.

Het is niets teveel gezegd dat van de grote filmlanden er geen is waarbij de politieke situatie zo zijn weerslag heeft gehad op de filmkunst als de Sovjet Unie. In de komende afleveringen komen films aan bod die vooral de grenzen van het toelaatbare binnen dit totalitaire regime opzochten, iets wat in zekere zin ook al gold voor Zemlya, van Aleksandr Dovzhenko. In de jaren 20 was er echter nog sprake van een eensgezindheid en vonden de Communistische idealen soepel hun weg in de films van vernieuwende filmmakers als Eisenstein, Pudovkin en dus ook Dovzhenko.

Dovzhenko’s Zemlya, vrij vertaald als De Aarde, is exemplarisch voor de plaats die deze stilistisch ingewikkelde films innamen in hun tijd. Een bevlogen filmmaker die geloofde in de idealen waar het communisme voor stond, maar die met een film kwam die zo volstrekt buiten de dagelijkse realiteit stond, dat zelfs de Partij de film afkeurde. Zemlya is een pleidooi voor collectivisatie, het proces waarbij de Staat land onttrok aan boeren om te komen tot een efficiënte, gemeenschappelijke landbouw. Eind jaren 20 was dit proces voorzichtig ingezet, maar tegen de tijd dat Dovzhenko zijn film af had was het ontaard in een regelrecht drama waarbij boeren en Staat hard botsten en voedselschaarste het gevolg was. Zemlya moet de arme boeren als een wereldvreemde reclamespot toegeschenen hebben.

En feitelijk zat Jan met de pet helemaal niet te wachten op de theoretische oefeningen van de meesters die we ons nu herinneren. Deze marginale stroming, want lichtzinnige publiektrekkers maakten gewoon de dienst uit, was vooral nuttig als uithangbord richting het buitenland, waar de films van begin af aan de aandacht trokken. Om hun verbeelding van de Marxistische ideeën, maar vooral ook om de technische innovaties. Zoals Eisenstein’s ‘montage van attracties’, waarbij met wiskundige precisie aan de hand van een aantal opeenvolgende beelden een bepaalde reactie bij de kijker opgewekt werd, of Vertov’s ‘kinoglaz’, waarbij het vermogen met een camera de werkelijkheid vast te leggen geëxploreerd werd.

Dovzhenko opereerde schijnbaar minder dogmatisch vanuit één theorie dan genoemde regisseurs, toch had hij een geheel eigen stijl die misschien nog wel meer dan genoemden van invloed is geweest op latere generaties. Het belang van montage is ook voor de Oekraïner groot, maar hij gebruikt deze niet in de eerste plaats als narratief instrument. Zoals uit Zemlya duidelijk blijkt is er veeleer sprake van een symbolisch verband tussen de opeenvolgende beelden; de manipulatie van de kijker die Eisenstein met zijn montagetechnieken voor ogen had is hier eerder tegengesteld dan overeenkomstig aan. Eisenstein (of Pudovkin) zou een film nooit openen met een 10 minuten durende sterfscène die noch in verhalend opzicht, noch vanuit ideologisch opzicht iets toevoegt aan het vervolg. Dovzhenko doet dat wel, en wisselt beelden van een oude stervende man af met beelden van spelende kinderen, rijp fruit aan de bomen en wuivend graan.

Het eenvoudige verhaal van een tractor die het begin is van een geolied lopend landbouwbedrijf in wat voorheen een achtergebleven gat was, wordt aangegrepen voor mijmeringen over leven en dood, generatieverloop en de verhouding mens en natuur. Mijmeringen die nergens concreet worden, zoals poëzie nooit concreet wordt. Geen wonder dat de film niet voldeed aan de verwachtingen. Dovzhenko brak dan wel braaf een lans voor collectivisatie, maar deze elitaire mooifilmerij leidde alleen maar de aandacht af van de sociale werkelijkheid. Realisme is wel het laatste waar het Dovzhenko om te doen was. Een tekenende uitspraak van hem is dat hij tussen schoonheid en waarheid altijd schoonheid zou kiezen. Filmwetten die realisme moeten bevorderen negeert hij dan ook vrolijk. Zo zien we zeer veel close ups en vrijwel geen overzichtshots, zodat je als kijker altijd een tikkeltje gedesoriënteerd bent. Neem weer de openingscène; drie generaties rond het sterfbed van de oude boer. Tenminste, dat vermoed je als kijker, want nooit zie je de personages gezamenlijk in beeld. Het verband wordt sec gelegd door de montage. Doordat de beelden van de personages elkaar opvolgen, ga je denken dat je ze gezamenlijk gezien hebt, terwijl dat in werkelijkheid niet het geval is geweest. De shots van huilende vrouwen die we na het dood neerzijgen van de boer zien, verbind je binnen deze logica direct met dit sterfgeval, maar ook hier blijkt de kijker op het verkeerde been gezet.

Voor de hedendaagse filmkijker zal Zemlya door de warme, lyrische insteek vermoedelijk beter te verhapstukken zijn dan het vlaggewapper van Eisenstein en co. Het is een zeldzame film uit dit tijdperk waarin echte, zij het weinig uitgediepte, mensen te zien zijn. Zoals uit de vervolgartikelen zal blijken, ook een begin van de ontwikkeling naar een steeds poëtischer georiënteerde cinema; in die zin een missing link tussen de twee namen die ik in mijn inleiding noemde.



6 Reacties

  1. Bram Ruiter

    Wederom een bijzonder stukje tekst Rik. Mijn interesse is enorm gegroeid en ik ga morgen meteen de in overvloed genoemde film van het internet lenen. Wordt weer eens tijd dat ik in klassieke cinema duik.

  2. Savelle

    Fantastisch dat je de USSR en haar films onder de loep neemt. Voor mij ging de Russische cinema eigenlijk niet verder dan tarkovski, bedankt voor het behandelen van dit onderwerp, en ik kijk uit naar het vervolg!

  3. Bram Ruiter

    Ik wil overigens ook even vragen: waar heb je deze film vandaan? Ik schijn hem nergens te kunnen vinden.

  4. Erik Hagen

    Mooi artikel, Rik. Als zo goed als leek op het gebied van de Sovjet-cinema kan ik inhoudelijk niet echt reageren, maar mijn interesse heb je zeker gewekt! :-) Ik ben benieuwd naar je komende artikelen binnen deze reeks.

  5. Rik Niks

    Fijn te lezen dat deze serie voorziet in een behoefte :)
    Het is trouwens ook een stukje zelftherapie, daar mijn kennis over deze cinema eveneens niet erg breed was. En zoals zo vaak, hoe meer je te weten komt over de achtergronden waartegen de films gemaakt zijn, hoe meer ze gaan leven. Met elke Russische film die ik zie ga ik meer van het filmland houden.

    Bram, ik heb zelf via Amazon een dvd met naast Zemlya nog twee films van Pudovkin gekocht. Je mag hem wel lenen uiteraard.

  6. Fedor Ligthart

    Een fijn stukje tekst. Zemlya staat inmiddels dik een jaar stof te verzamelen op mijn computer, toch maar eens kijken dan. Ik ben benieuwd naar de volgende delen in je reeks.


Reageer op dit artikel