Sovjet-cinema: de jaren 50
Als De Kraanvogels Overvliegen (1957)

11 maart 2009 · · Analyse + Sovjet-cinema

Zoals in elk opzicht de dood van Stalin in 1953 een omwenteling voor de samenleving betekende, braken ook voor filmmakers nieuwe tijden aan. In de jaren na de oorlog was de productie teruggelopen tot soms minder dan 10 films per jaar, bovendien films die geheel pasten binnen de cultus rond Stalin. Deze cultus werd door opvolger Chroesjtsjov al snel ter discussie gesteld middels zijn destalinisatiepolitiek. Langzaamaan konden filmmakers weer aan het werk, waarbij de relatief grote vrijheid waarin gewerkt kon worden tot een korte bloeiperiode leidde. Vandaag Als de Kraanvogels Overvliegen (1957), karakteristiek werk uit de ‘dooi’.

Als een van de eerste films uit deze ontwikkeling, breekt Mikhail Kalatozov met Als De Kraanvogels Overvliegen radicaal met het achterliggende tijdperk, zowel in filmtechnisch als verhalende zin. Deze oorlogsfilm laat niet de strijd aan het front zien, maar beperkt zich tot het leed dat zich bij de achterblijvers afspeelt. Veronica (Tatyana Samojlova) ziet haar vriend Boris (Aleksey Batalov) naar het front vertrekken, op vrijwillige basis nog wel. Ze trouwt met een getalenteerd pianist, die zich aan de dienstplicht heeft weten te onttrekken. Een huwelijk waar weinig liefde in het spel is; Veronica’s gedachten blijven bij Boris, van wie onzeker is of hij nog leeft.

Op papier een weinig indrukwekkend verhaal, ware het niet dat de humane invulling, de geloofwaardige emoties en de anti-oorlogsboodschap een geheel nieuw geluid vormen tov de achterliggende periode. Waar de personages in werk uit de jaren 20, 30 en 40 meestal archetypen waren, vaak in dienst van een (propagandistische) boodschap die uitgedragen diende te worden, zien we hier personages waarvan de emoties volledig invoelbaar zijn, ook voor de hedendaagse kijker. De bombastische dramatiek van weleer is ingeruild voor een overwegend ingetogen benadering.

Dit betekent overigens niet dat de nieuwe school van regisseurs in elk opzicht braken met hun voorgangers. De films uit de jaren 20 van regisseurs als Eisenstein, Dovzhenko en Vertov, die lange tijd uit beeld verdwenen waren, werden herontdekt en de achterliggende theorieën opnieuw bestudeerd. Die invloeden zijn in Kraanvogels het duidelijkst te zien bij een hectische montage de geestelijke verwarring van Veronica uitdrukt. Verschillen in cameravoering zijn er echter ook. De overwegend statische, vaak korte, shots zijn hier ingeruild voor lange trackingshots. De camera beweegt zich met een enorme vrijheid door de ruimte, wat vaak shots oplevert die je als kijker niet direct verwacht of überhaupt voor mogelijk houdt. Een van de indrukwekkendste voorbeelden daarvan is een shot dat in het gedrang in een bus begint, om hoog boven de mensenmassa te eindigen, wanneer Veronica opgaat tussen een bulderende tankcolonne.

Momenten als deze beitelen zich vast in het geheugen van de kijker, zodat ook terugkerende motieven hem niet ontgaan. Zo zijn we drie keer getuige van een indrukwekkende scène waarin de camera een grote wenteltrap op of af glijdt. Eenmaal bij een afscheid tussen Veronica en Boris, een tweede maal als het huis verwoest blijkt en Veronica de vervallen trap oprent en een derde keer in een visioen, als Veronica en Boris lijken te trouwen. Door steeds dezelfde setting te gebruiken voor scènes die met totaal verschillende emoties gepaard gaan, wordt de dramatische ontwikkelingen bondig samengevat.

De visuele pracht en praal heeft, bedoeld of niet, een mythologiserende werking. De toch al knappe verschijning van Tatyana Samojlova als Veronica wordt visueel flink uitgebuit, met close-ups en belichting die altijd flatteus werken. Het is duidelijk op wiens hand Kalatozov is, iets wat hij gemeen heeft met de generatie uit de hoogtijdagen van Sovjet-propaganda.

Zoals bij vrijwel elke Russische film wordt ook bij Kraanvogels een zekere kennis van de Russische geschiedenis en gewoonten bij de kijker verondersteld. Dit maakt Russische films voor niet-Russen regelmatig tot moeilijk te volgen vertellingen. Helemaal vreemd is dit natuurlijk niet als je je bedenkt dat gedurende grote delen van de Russische filmgeschiedenis de gewone Rus als belangrijkste doelgroep werd beschouwd. In Kraanvogels leidt dit tot een aantal gebeurtenissen waarvoor geen verklaring wordt gegeven en dus wat onlogisch lijken. Bijvoorbeeld de volksverhuizing waar Veronica zich plots in bevindt, of haar schijnbaar makkelijk genomen besluit te huwen met de man die ze verafschuwt. Wellicht verklaarbaar wanneer meer bekend met de gebruiken van die tijd, maar vooral dit laatste maakt geen sterke indruk binnen het verhaal.

Kraanvogels was het vertrekpunt voor veel filmmakers, met als gevolg een bloeiperiode die slechts tot begin jaren 60 duurde. De invloed reikt echter ook tot daarna, wanneer met name de poëtische kant verder geëxploreerd wordt en steeds abstractere vormen aanneemt. Volgende week een film die daar een duidelijk voorbeeld van is, wellicht de meest abstracte film uit de Russische filmgeschiedenis.



2 Reacties

  1. Fedor Ligthart

    Wat, geen woord over de Veronica-trein montage! Dat is toch zo’n beetje hét hoogtepunt uit de film?

    Ik ben zeer benieuwd naar volgende week :)

  2. Rik Niks

    Jawel hoor, dat is de scène waarnaar ik verwijs in de 4e alinea. Inderdaad een van de hoogtepunten.


Reageer op dit artikel