Synecdoche, New York (2008)

2 maart 2009 · · Kritiek

De scenarioschrijver die het schopte tot idool van vele filmmakers, wat op zichzelf al bijzonder is, neemt dit keer het touw geheel in handen. Charlie Kaufman’s regiedebuut draagt de naam Synecdoche, New York, erft de originele plotstructuren uit de samenwerking met Spike Jonze en Michel Gondry, en doet daar nog een schep bovenop.

Een synecdoche is in de grammatica en de retorica een stijlfiguur waarbij een klein deel en een groter geheel met elkaar in verband worden gebracht.

Kaufman lijkt zich zijn artistieke vrijheid goed te realiseren en het plot wordt voorzien van een ongekende gelaagdheid, waarin elk aspect deel lijkt te zijn van de grote psychologische puzzel die Synecdoche, New York is. De synecdoche, of metonymia, zit door het gehele verhaal verweven; de film speelt kundig met taal, ruimte en de menselijke psyche, zonder daarbij te vervallen in een te abstract product dat niet te behappen valt.

De verhaallijn van hoofdpersonage laat zich niet zomaar navertellen en is dermate complex, dat een uitgebreide uiteenzetting af zou doen aan de filmervaring. Grof geschetst verhaalt de film over theatermaker Caden Cotard, die zich, na problematische ervaringen in zijn huwelijksleven en grootschalig medicijngebruik wegens ontelbaar onduidelijke fysieke klachten, stort op een enorme theaterproductie dat zijn eigen dieptrieste leven op hyperrealistische wijze dient na te vertellen. Dit gebeurt in Schenectady, New York, dat op ingenieuze wijze wordt nagebouwd in een schijnbaar gigantische hal.

Het Droste-effect is een visueel effect, waarbij een afbeelding een verkleinde versie van zichzelf bevat. Voor de verkleinde afbeelding geldt weer hetzelfde, enzovoort.

Het levert een Droste-effect op, Cotard hercreëert zichzelf, zijn vrienden, en tevens de acteurs, die de rol van ‘bestaande’ personages vervullen. In Schenectady maakt Cotard de theaterproductie in een kunstmatig Schenectady, waarin wordt gespeeld dat Cotard de theaterproductie maakt. Zowel voor kijker, als voor de personages in de film, wordt het een chaotisch geheel, waar niets meer is wat het lijkt en alles iets anders pretendeert te zijn dan het is. Schenectady in het klein (de meest letterlijk genomen synecdoche) gaat op deze wijze een eigen leven leiden, waar lust en liefde worden bedreven en kinderen worden gebaard. De verwarring neemt toe, evenals de zwartgalligheid, wanneer de dood ten tonele verschijnt en de grens tussen het theater en het reële geheel verdwenen is.

Het syndroom van Cotard of Cotard-waan is een zeldzame psychische aandoening, waarbij iemand de waan heeft dat hij dood is, niet bestaat of dat zijn organen of bloed ontbreken. De aandoening treedt op als gevolg van een neurologische aandoening, hersenletsel of als onderdeel van een breder psychisch ziektebeeld (veelal psychosen) en gaat vaak gepaard met depressies en depersonalisatie.

Vergankelijkheid speelt een grote rol in de film, de mens als onderdeel van de veel grotere maatschappij (zie ook hier de synecdoche), en de obsessie met de dood van hoofdpersonage Cotard, een obsessie die nooit bij naam genoemd wordt. De naam Cotard is niet willekeurig gekozen, maar slaat terug op het syndroom van Cotard, waar het personage hoogstwaarschijnlijk aan lijdt gezien. Het verklaart zijn gedrag en zijn aandoeningen, en de weet ervan maakt een hoop plotwendingen duidelijk.

De depressie en de verwarring wordt versterkt door de montage, die een hoop aan de verbeelding overlaat. We zien flarden uit het leven van Cotard, voor wie de tijd zelf ook voorbij gaat, voordat hij er erg in heeft. Locaties wisselen continu en de fictieve werkelijkheid en de sequenties binnen de theaterproductie lopen door elkaar heen. De beeldtaal vergt een hoop van de kijker, maar betrekt hem in een warrige situatie. Kaufman had dit nog verder door kunnen voeren, door een non-conventionele soundtrack te gebruiken die de beeldtaal ondersteund, in plaats van de gemoedelijke muziek van Jon Brion (een bekende van de wel geslaagde soundtrack bij Eternal Sunshine of the Spotless Mind). Ook op cinematografisch vlak blijft de film veilig en weinig experimenteel, waar dit absoluut van toevoegende waarde had kunnen zijn.

Ondanks de zware thematiek verlaat Kaufman hiermee het komische element in zijn schrijfwerk niet compleet. De verwarring wordt nergens naargeestig, maar blijft slechts spelen met de menselijke psyche, zonder nadrukkelijk op een negatieve gemoedstoestand te zinspelen. De tot in het absurde doorgetrokken personages worden door vele vervreemdende situaties gedreven, waar een zwartkomische ondertoon duidelijk aanwezig is.

De kracht van de film is niet enkel te danken aan het schrijf- en regiewerk van Kaufman, maar tevens aan de rolbezetting, waar met name Philip Seymour Hoffman een personage neerzet, dat hem op het lijf geschreven lijkt. Ook de creativiteit in de art-direction draagt bij aan de zorgvuldig opgebouwde wereld van Synecdoche, New York.

Het is een film om vaker te zien, door de gelaagdheid en de enorme dosis informatie die je in ruim twee uur dient te verwerken. In tegenstelling tot bijvoorbeeld Being John Malkovich acht ik de kans klein dat de film door de massa bekeken wordt, het is een uitermate complex verhaal dat een hoop aandacht van de kijker vergt. Wanneer men echter bereid is die aandacht te geven, blijkt de film een juweeltje. Charlie Kaufman gooit met Synecdoche, New York hoge ogen binnen de arthouse cinéma, en is een prachtig voorbeeld van eersteklas schrijfwerk. Een voortreffelijk regiedebuut van de beste hedendaagse scenarioschrijver.


Onderwerpen:


7 Reacties

  1. Erik Hagen

    Amen! Uitstekende recensie waar ik me helemaal in kan vinden. :-)

    Heb je ‘m overigens zelf al voor een tweede keer gezien?

  2. Ricardo Berentsen

    Woohooo, ik zie net dat vanaf 12 maart Synecdoche in Images te Groningen draait :D

  3. Christiaan Boesenach

    Nog geen tweede maal gezien, maar ik zal eerdaags Lantaren/Venster nog een bezoek brengen.

  4. HenkMul

    Leuke review en verhelderend ook die uitleg over de termen synecdoche, Droste en Cotard-syndroom. Ik vond inderdaad dat er een hele cynische ondertoon in zat: het zorgde in ieder geval vaak genoeg voor een glimlach. Het laatste half uur was plotsklaps veel zwaarder van aard, wat vooral lag aan de relativistische en nihilistische uitleggen over het leven van die voice-over. Maar alsnog gaf dat alles een positief effect.

  5. Jordi

    Kudos voor je recensie! Ik was zelf volledig ontwricht toen ik, drie maanden geleden, de eer had om deze film bij een persvoorstelling te zien. Temidden van een handvol apathische journalisten (laat ze het maar niet horen bij de Volkskrant) trof ik mezelf, tegen het einde van de film, plotsklaps huilend aan… De film wist mij ergens in mijn onderbewustzijn te raken. Ik ben er nog steeds niet uit wat. Misschien moet ik ook maar een loods gaan afhuren om Amsterdam na te maken, of iets dergelijks :)

    Overigens, als je geïnteresseerd bent, mijn review van de film:
    http://www.xi-online.nl/film/synecdoche-new-york/

  6. Kaj van Zoelen

    Ik kon niet zoveel met deze film. Het Droste-effect vond ik na een tijd vooral erg vermoeiend worden, zo erg zelfs dat ik na afloop het gevoel had meer dan drie uur in de bios gezeten te hadden terwijl er slechts krap twee uur verstreken was. De depressie van de hoofdpersoon overheerste de film te veel wat mij betreft, en met de thema’s en de hoofdpersoon zelf had ik het op een gegeven moment wel gehad. Verder miste ik door die zwaarmoedigheid de humor van Kaufman. Enkele pogingen tot grappen faalden voor mij volledig door de zware toon. Hoffman speelde vooral Hoffman had ik het idee, en deed niet zoveel bijzonders: ik zag hem twee uur op dezelfde manier depressief doen. Ik vermoed dat Kaufman de regie beter aan een ander had kunnen overlaten, een regisseur met wat meer gevoel voor het visuele, die wat meer de balans en nuance had kunnen vinden in het script van Kaufman dan Kaufman. De monotone, kleurloze regie van Kaufman begraaft de komische elementen van het script en maakt een lange zit van een niet zo lange film.

  7. carlak

    Prima recensie; knap hoe je het verwoordt; ik was zo betrokken dat ik het allemaal nog niet onder woorden kan brengen; moet deze film minimaal paar keer meer zien. Met mijn voorganger ben ik het dus volstrekt niet eens. Philip Seymour Hoffman ontstijgt zichzelf als acteur; hij speelt niet, HIJ IS. Ook de regie, stijl, beelden etc. allemaal groots. Beter kan film niet worden…


Reageer op dit artikel