The Atrocity Exhibition (2000)
Over de grenzen van de horrorfilm en waanzin.

31 januari 2009 · · Kritiek

Nu ik al een tijdje bezig ben met mijn ontdekkingstocht door de wondere doch macabere wereld genaamd Horror zie ik dat mijn smaak zich naar twee kanten aan het ontwikkelen is. Aan de ene kant de fascinatie voor met special effects gelardeerde groteske gore-klassiekers. Films met een nadruk op het bizarre van de horrorfilm, en het fungehalte, als een soort hedendaags spookhuis. Aan de andere kant de fascinatie voor horrorfilms waarin genreconventies gebroken worden, en er nieuwe manieren gezocht worden om de angst van mensen te exploreren. Films waarin het griezeleffect niet het belangrijkste is, maar meer een algehele sfeeropbouw of zelfs een klinisch onderzoek naar angst en waanzin. Oftewel, aan de ene kant de darmen, aan de andere kant de hersens.

Of die laatste genoemde groep nog wel horrorfilm genoemd kan worden is voer voor de echte puristen. Als ik kijk naar imdb zie ik dat een wat mij betreft zeer angstaanjagende film niet gerekend word tot het horrorgenre. Ik heb het hier over Inland Empire. Niet alleen is Inland Empire een totaal angstaanjagende film, het is tevens een ontleding van waanzin. Vergelijkbaar is een film die ik pas zag, en waaraan ik dit artikel wil wijden. Het gaat hier om de film The Atrocity Exhibition. Volgens imdb een horrorfilm, en er valt wat voor te zeggen, maar tevens bevat de film weinig tot geen genreconventies. Net als Inland Empire schuilt de horror in de aanpak, de ontregeling die van de film uitgaat. Beide films zijn onconventioneel in hun aanpak, bevatten geen monster of moordenaar, zijn minder op het narratief gericht dan op de algehele sfeer. En in de sfeer schuilt het angstaanjagende.

The Atrocity Exhibition is een experimentele film. Gebaseerd op een (door mij nog ongelezen) boek van J.G Ballard, dat bekend stond vanwege zijn onverfilmbaarheid. Ene Jonathan Weiss durfde het wel aan, en kreeg overigens achteraf de zegen van Ballard. Ballard’s boek staat bekend om het vrijwel ontbreken van een narratief, en staat meer bekend als een reeks losse gedachten en ideeën over de obsessies van Ballard zelf. De film wijkt daarin niet af, aangezien de film draait om wilde ideeën, die over elkaar heen buitelen.

Dat maakt The Atrocity Exhibition ontzettend megalomaan, en een tikje onevenwichtig. Het is de overmoed van een debutant, die alles in zijn film wil stoppen, en tegelijkertijd weigert af te wijken van Ballard zijn tekst. Dit maakt de film geen meesterwerk, maar de film was zo overdonderend dat een kniesoor daar op let. De film kijkt als een soort stream-of-consciousness-achtige vertelling. De film word dan ook ingeleid als een filmproject van een psychiater die zijn toenemende waanzin probeert te bezweren met het maken van deze film. Eigenlijk is een film niets anders dan een kijk in het brein van een morbide persoon, de psychiater uit de proloog. Allerlei heftige thematische ideeën wisselen elkaar af, en dit in combinatie met de nogal morbide beelden leveren een zware kijk op.

Want Weiss gebruikt in zijn film veel reallife-footage van echte verkeersongelukken, operaties, pornografisch materiaal en zelf de oorlog in Vietnam. Dit alles om een groot deel van de ideeën over oorlog, seks, schoonheid, techniek, lichamelijkheid en dood aan elkaar te koppelen. Terugkerend is de samensmelting van verkeersongelukken en seksualiteit, iets wat al eerder onderwerp was van David Cronenberg’s Crash, ook gebaseerd op een boek van Ballard. Ook richt de film zijn pijlen op de cosmetische industrie, wat duidelijk gemaakt word met zeer onsmakelijke beelden van een facelift. De beelden zijn ontzettend plastisch, en zijn niet geschikt voor kijkers met een zwakke maag. De film kan beschuldigd worden van exploitatie, maar het is wel exploitatie die zijn doel bereikt, en daar gaat het toch een beetje om.

Maar de horror schuilt niet in de expliciete documentaire beelden, maar eveneens in de koppeling van de thema’s tot waanzinnige ideeën. Het boek was controversieel vanwege enkele heftige opvattingen over de gewelddadige aard van de mens, waanzin en de manier waarop de jaren 70 zich ontwikkelden. De film richt nog steeds zijn pijlen op de jaren 70, met beelden die, hoewel gericht op het verleden, nog verrassend actueel zijn. De ontleding van waanzin is zelf bijna waanzinnig te noemen, een waanzin waarvan je als kijker deelgenoot wordt.

De film is vanwege zijn vorm, ook op meta-nivea te bekijken. Een film met waanzin als de grootste thematische pijler, is waanzinnig van opzet. De film ontregelt de kijker, tot hij zich identificeert met de vermeende filmmaker, de gestoorde dokter, die op de achtergrond blijft. Net als bij Inland Empire zorgt het ontbreken van een narratief dat de kijker letterlijk verdrinkt in de film. Daarnaast is de film, ondanks zijn lage budget, een feest voor het oog. Bijna mathematische composities, korrelige filmbeelden en waanzinnige ideeën brengen de film terug in de tijd waarop de pijlen gericht zijn. Het lijkt op een experimentele film uit de jaren 70. En dat maakt hem vreemd genoeg tijdloos. Net als de onderwerpen die aangesneden worden.


Onderwerpen:


5 Reacties

  1. Rik Niks

    Het boek staat al geruime tijd op mijn lijstje met boeken die ik eens wil lezen, maar nu ben ik ook erg benieuwd naar de film. Het eeuwige dilemma, eerst het boek of eerst de film…

  2. Bram Ruiter

    Hij staat in de download, volgende week ga ik hem kijken. Daarbij zal ik volgende maand een aantal boeken van Ballard bestellen denk ik.

  3. theodoor

    Ik zou eerst het boek lezen, want ik heb begrepen dat de film daardoor makkelijker te verteren valt. Ik betwijfel trouwens ook of het iets is voor jou Rik, en ook een beetje voor jou Bram, aangezien het verleden heeft aangewezen dat ik minder miereneukerig ben op pretenties en fouten zolang een film ballen durft te vertonen. Dat weegt voor jullie toch minder. De film kopen zou ik sowieso niemand aanraden, want het is zeker geen film die iedereen kan waarderen. Ik raad dus eerst een illegale testrit aan voor je overgaat op de koop, zeker aangezien de dvd erg prijzig is.

  4. Donald

    Theo, waar heb je deze film vandaan? Hij klinkt mighty interessant.

  5. theodoor

    Illegaal, gewoon zoeken op google: Title + torrent. Maar hij is ook te bestellen op reel23.com, maaar megaduur. Zelf ga ik hem wel aanschaffen.


Reageer op dit artikel