Tijd, information overload en een shitload aan apen.
Over beeldgebruik in Twelve Monkeys

19 september 2009 · · Analyse


Twelve Monkeys is een film over tijd. Hoofdpersonage James Cole begeeft ze terug in de tijd, vanuit een postapocalyptische toekomst om een kuur te vinden voor een mensheiduitroeiend virus. Dit verhaal begeeft zich min of meer in een cirkelbeweging, en is in feite een remake van Chris Markers La Jetée. Maar meer dan een remake is het een uitbreiding, waarbij allerlei andere issues aangeroepen worden, zoals waanzin, gezondheid en de houding van mensen tegenover dieren, zonder daarbij de kern van Markers film, herinnering en tijd, uit het oog te verliezen. Waar Marker zijn verhaal vertelde door middel van stilstaande stills gebruikt Terry Gilliam, regisseur van Twelve Monkeys, precies een tegenovergestelde aanpak. Overal in de film is er ontzettend veel (bewegende) informatie via beeldschermen, tv-programma’s flyers, kranten, bioscoopfilms, radio’s en advertenties te zien, waarmee Terry Gilliam zijn boodschap overbrengt.

De eerste functie van de vele televisieschermen en andere informatie in de film hangt samen met tijd. Om een houvast te bieden in de tijdsspiraal zijn er enkele beelden in de film waarop de kijker, en de personages zich kunnen beroepen. Een zijplot speelt zich volledig af op televisieschermen, waarbij een jonge jongen, Ricky Neuman, vast komt te zitten in een put. Wanneer tijdsreiziger James Cole deze beelden op tv ziet haalt hij zijn schouders op: “It’s a hoax, a joke”. Als kind, we spreken 1997, heeft Cole het debacle rondom Ricky Neuman op de voet gevolgd. Zijn jeugdervaring maakt in terugzicht geen indruk meer. Voor love-interest Kathryn is dit echter een bewijs dat Cole echt uit de toekomst komt. Ook een foto uit de tweede wereldoorlog waarop Cole te zien is vormt zo’n bewijs. Alle tijdslagen lopen zo via beelden door elkaar heen. De beelden in de film zijn voor Cole en Kathryn anders. Cole heeft het beleefd, Kathryn moet het nog gaan beleven of ziet het als geschiedenis. Hun tijdslagen lopen door elkaar heen, waarbij voor Cole veel dingen een deja-vu zijn, van dingen die hij als kind heeft beleeft. Dit bevestigt Terry Gilliam door constant bepaalde advertenties terug te laten keren, om ook bij de kijker een gevoel van deja-vu te creeëren. Zowel in 1990 als in 1996 als in 2035 is dezelfde Jingle voor een toeristentripje naar Florida Keys terug te horen. In 2035 is het echter geen reclame meer, maar slechts flarden uit het verleden. Allerlei beelden in 1990 en 1996 keren ook terug op een informatiemuur in 2035. Het verleden staat vast.

De tweede functie van beelden is information overload. Information overload is een term van Alvin Toffler die wijst op het onvermogen van mensen om alle informatie in dit informatietijdperk nog op een heldere manier te kunnen verwerken. In Twelve Monkeys zijn er overal filmbeelden, flyers, boeken, letters, radio-jingles, telefoons, zelfs op tape die gebruikt wordt voor kidnapping staan volledige woorden. James Cole wordt overspoeld met informatie, wat zijn missie niet makkelijker maakt, en die zowel hem als de kijker in een diep dal van waanzin storten. Er zijn vijf momenten die tekenend zijn voor Cole’s information overload. De eerste is het constant aanstaan van de televisie in het gesticht, waarbij alle waanzinnigen volledig opgaan in de programma’s, de tweede is de videobal in de toekomst, waarbij alle wetenschappers die Cole onderzoeken letterlijk verworden tot tientallen kleine gefragmenteerde beelschermen. De derde is de informatiemuur waarop al Cole’s indrukken volledig in kaart zijn gebracht. De vierde is een symbolischer moment, waarop Cole probeert te vluchten voor de politie, maar levensgroot in beeld gebracht wordt door een televisiemuur in een mediawinkel, die zijn camera gericht heeft op voorbijgangers. Cole kan letterlijk niet vluchten voor de informatiestroom. Een bekend gegeven bij information overload: you can run but you can’t hide. De vijfde is de manier waarop Cole uiteindelijk wel gebruikt maakt van het netwerk. Eerst werkt de telefoon niet, later wordt zijn telefoongesprek verkeerd geïnterpreteerd, en voordat hij uiteindelijk zijn informatie op de juiste plaats krijgt besluit hij maar een telefoontoestel te gebruiken om iemands hoofd in te slaan. Maar ook in de toekomst werkt de information overload door. In de toekomst zijn er levensgrote replica’s te vinden van informatie uit het verleden. O.a een replica van een muur vol graffiti. Zoals Gilliam zelf de setpiece omschrijft:

“ I chose that wall as opposed to another because the film was so much about overkill of information. The walls are covered in graffiti, posters and everything, information, you don’t know what it is anymore, where are the clues? Because Cole keeps saying he’s trying to work his way through. I feel it’s like that with life, and all of this technology is trying to help us to understand what is going on, and it usually doesn’t because half of it is not applicable, the other half is wrong, or distorted.”

De film zelf grijpt dan ook erg terug op beelden uit het verleden, wat te maken heeft met de tijdsperceptie, maar ook met information overload. Veel beelden grijpen terug op beelden uit het verleden. De film verwijst extensief naar bron La Jetée en net als La Jetée naar Vertigo (in spiraalvormen, in filmscènes) en andere Hitchcockfilms. Tevens is er gebruik gemaakt van de destijds populaire cyberpunk-estethiek, waarbij allerlei futuristische apparaten teruggrijpen op ouderwetse vintage designs. Ook is er een aantal verwijzingen naar Brazil, onder andere in het voorkomen van een fresnel-lens als gebruiksvoorwerp in een futuristische setting.

De derde, en meest evidente functie is het gebruik van beelden op commentaar te leveren op de titel en de personages. Vaak als een scène draait om Jeffrey Groines, de dierenactivist die gespeeld wordt door Brad Pitt zien we dieren in beeld. Dieren op beeldschermen, in kranten (Bat/human hybrid baby is born! schreeuwt een krantenkop) en in Hitchcockfilms. Maar van alle dieren zien we als meest de aap. Een aap wordt ingezet om Ricky Neuman te helpen, de aap uit The Andromeda Strain is te zien, en naast dierenproeven op apen tonen ze op de televisie in het gesticht ook The Marx Brothers’ Monkey Business. Mooiste voorbeeld van informatie in beeld die commentaar geeft op een personage, en tevens de inspiratie voor dit artikel, vindt ik de scène waarin Cole in een gang ingesloten wordt door psychiatrische verpleging. De camera filmt James Cole in kikvorsperspectief, en net voordat hij aanvalt hangt er een bordje boven zijn hoofd (die door het perspectief een kwart van het scherm in beslag neemt) met één duidelijke boodschap: DANGER.


Onderwerpen:


Reageer op dit artikel