Burma VJ

14 augustus 2010 · · Kritiek

Het land Burma (ook bekend als Myanmar) is al jaren een militaire staat, lijdend onder een dictatoriaal regime. Het volk wordt onderdrukt door het leger en vrijheid is beperkt. Er is echter een groep van verzetsmensen, Democratic Voice of Burma, die de situatie in het land filmen en dat vervolgens over de grenzen proberen te smokkelen. Zo wil de DVB de wereld laten weten wat er werkelijk aan de hand is achter de gesloten grenzen van Burma. Burma VJ is een documentaire over Democratic Voice of Burma verteld door Joshua, een anonieme spil binnen het netwerk, die de kijker de beelden voorschotelt.

Joshua blijft, wegens noodzakelijke anonimiteit (voor zijn veiligheid) de gehele film buiten beeld of in schaduwen gehuld. We zien alleen zijn silhouet, horen slechts zijn stem, zien enkel zijn rug of we nemen het oogpunt in van zijn camera. We weten niet eens of Joshua wel een echte naam is, of hoe oud hij is. We worden als kijker in het diepe gegooid, midden in de conflictsituatie van Burma, waarin onzichtbaarheid overleven betekent. Filmen gebeurt zo verdekt mogelijk met verborgen camera's én gevaar voor eigen leven. Een man op straat kan een verrader zijn. Vanwege lijfsbehoud krijgt de documentaire een afwijkende vorm: bepaald door de beperkingen. Maar juist uit deze beperkingen komt een ontzettend sterke documentaire naar boven.

Dat we Joshua en kornuiten niet te zien krijgen is logisch. Dus moeten er andere manieren gezocht worden om de documentaire vorm te geven. We nemen daardoor vooral de point of view van de camera aan: de cameraman veilig verscholen achter zijn verborgen lens en wij midden in de situatie. De camera wordt een personage. Wat aanvankelijk een probleem lijkt te zijn, is het gebrek aan menselijke kapstokken: een persoon, menselijk onderwerp of een documentaire-protagonist waar we ons mee kunnen identificeren. Het enige houvast is aanvankelijk Joshua's karakteristieke stem met stereotype accent en lijzige intonatie.

Maar juist het gebrek aan een duidelijk menselijk persoon wordt een van de krachten van de docu. Het zorgt ervoor dat de camera onze blik wordt, waardoor wij betrokken worden bij de actie alsof we een first-person computerspel spelen. Maar het zorgt er ook voor dat de mate van censuur in Burma duidelijk wordt. Als Joshua niet in beeld durft uit angst voor de consequenties, hoe erg zijn deze dan? Leed in Burma wordt tastbaar door het achterwege blijven van gezichtskenmerken.

De reporters zijn genoodzaakt in het geheim te schieten. We zien veel shots vanuit tassen, waar de camera in verstopt zit. Deze geheime aanpak van filmen werkt beklemmend. Er ontstaat een suspense die niet was ontstaan als zomaar geschoten kon worden. Juist deze spanning zorgt ervoor dat we ons langzaam gaan bekommeren om het lot van de reporters. Het wordt duidelijk wat er op het spel staat: de gevangenis of de dood. We gaan meeleven met de onzichtbare

cialis online no prescription

mensen achter de schermen. Er ontstaat iets wat niet per se eigen is aan de documentaire als genre: een spanningsboog.

Misschien is het raar om te praten over de documentaire en de reële gevolgen van de situatie in Birma in termen van de fictiefilm. Maar de docu leent zich daar wel toe. Situaties zijn meer gespannen dan in de gemiddelde dramafilm, er zit een dramatische ontwikkeling in de situatie die de kijker van euforie naar teleurstelling slingert. Binnen de ruwe videobeelden en de schokkerige camerabewegingen ontvouwt zich een gigantisch verhaal van epische proporties. Het volk komt in opstand, geleid door boeddhistische monniken, het volk dat zich aansluit in een grote massa en vanaf de daken schreeuwt tegen de militante regering: “I'm Spartacus”-materiaal. En als het volk vervolgens extra hard onderdrukt wordt, is dat een deceptie die harder aankomt dan welke dramatische ontwikkeling in een Hollywood-film ook.

Maar in tegenstelling tot de Hollywood-film wordt in Burma VJ niet alles netjes opgelost. De situatie blijft voortschrijden, helden worden opgepakt, mensen worden neergeschoten op straat en chaos breekt los wanneer er op menigten wordt ingeslagen. De reporters begeven zich aanvankelijk op straat met gevaar voor eigen leven maar de levensnood wordt pas echt sterk wanneer het leger terugslaat. En wij zitten er midden in. We zien door de lens hoe een soldaat dichterbij komt terwijl de reporter zich verbergt achter een muurtje. Het is geen spanning meer, maar werkelijk beklemmend. Suspense maakt plaats voor frustratie en medeleven.

De reporters worden bewonderenswaardige mensen. En al krijgen we ze niet in beeld te zien, ze komen tot leven. Gehijg wanneer de cameraman buiten adem is, wanhoop in een telefoongesprek, een schuddende camera wanneer de reporter wegduikt voor een soldaat, frustratie en relativering in een stem als dat belangrijke shot verhuld wordt door de rook van traangas (“Ik zie alleen duiven”); het gestuntel met het uitzetten van de camera, of juist het positioneren van de camera binnen de tas, de angst tijdens het monteren dat de vrouw die jouw camera inkijkt je misschien ontdekt heeft, de kreet van opluchting dat de boeddhistische monniken tussen jou en geheime agenten een barrière opwerpen. Het zijn allemaal kleinere en grotere menselijke gebaren die de anonieme verzetshelden tot leven brengen.

Burma VJ is spannender en meeslepender dan de gemiddelde fictiefilm. Dat is niet iets om je als docu voor te schamen. Want spanning en meeslependheid openen de deur voor respect en meeleven. Als we op het puntje van onze stoel zitten, is dat ook voor het leven van de cameraman. We krijgen respect voor hem, ook al zien we hem niet. Maar we krijgen ook respect voor de boeddhistische monniken met hun stil protest en het volk wat zich bij hen aansluit. Burma VJ is een film die juist door het ontbreken van een protagonist een film wordt over een volk, een volk en zijn strijd, de overwinningen en tegenslagen, dit alles gefilmd door de groezelige beelden van een aftandse oude videocamera.

zp8497586rq

Onderwerpen:


2 Reacties

  1. Verhoeven

    Mooi artikel, Theo!

    Hopelijk komt er snel een oplossing want sinds de documentaire is het dictatoriaal regime nog steeds niet gevallen. De mensen worden alleen maar nog harder aangepakt…

  2. theodoor

    Dank je.

    Maar inderdaad, het schrijnende van de situatie in Birma en het werk van The Democratic Voice of Birma is dat alle protesten geen effect hebben gehad. Het belang van deze documentaire is informeren (op een erg sterke en indringende manier) maar de wereld is er nog niet mee verbeterd. Druppel en gloeiende plaat, maar wel een sterke docu.