Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975)
Schoonheid en verdoving van de routine

3 maart 2010 · · Kritiek

Ergens na een uurtje of wat in de film zijgt Jeanne Dielman neer, al verzuchtend dat ze er aardappelpuree van had kunnen maken, maar dat ze dat morgen al eten. Het grote drama van de film heeft zich dan net voltrokken: het titelpersonage heeft de aardappelen te lang laten koken… Een misstap die de rest van de film doordreunt. Dat je ook als kijker het klamme zweet uitbreekt is te danken aan de zorgvuldige opbouw. Na al die tijd kijken ben je als kijker gebrainwashed te denken in de automatismen en routines waar Dielman zich allang niet meer van bewust is, maar waarnaar ze haar hele leven heeft ingericht. En dus komt het ook voor de kijker als een schok dat zoiets onverwachts plaats kan vinden in een afgemeten, systematisch geleefd bestaan als dat van Dielman. Zelden zo onthutst geweest over zoiets futiels, veel meer dan als het mezelf zou overkomen. Vreemd dat de context van een film dit met je doet, waarmee Chantal Akermans bekendste cq. beruchtste film Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles meer nog dan een interessant vormexperiment een film blijkt die allerlei filosofische vragen oproept.

Een vrouw die we 200 minuten huishoudelijke taken zien uitvoeren. Dat is een korte maar tamelijk volledige beschrijving van de inhoud en geeft een indicatie van het observerende gehalte van de film. In Ozu-shots, bewegingloos en laag bij de grond, volgen we 3 dagen uit het leven van Jeanne Dielman. In eerste instantie wordt met dit observeren vooral bereikt dat de kijker zich langzaam de routines en ordening van het huishoudelijk leven eigen maakt. Ooit wel eens de precieze bewegingen van een soep etend persoon bestudeerd? Of de handen die een klomp gehakt kneden? In Jeanne Dielman is die gelegenheid er uitgebreid en heb je vaak het idee niet naar een mens te kijken, maar naar bewegingen. En, eerlijk gezegd, er schuilt op een abstracte manier een zekere esthetiek in. De optelsom van al die op het juiste moment en in de juiste volgorde uitgevoerde bewegingen is een precies passende puzzel die een dag uit het leven van Dielman vormt. Spannend wordt het als iets die nauwsluitende orde verstoort, dan richt de observatie zich wél op de persoon achter de bewegingen.

Met al zijn nadruk op observatie en het dagelijkse leven van een gewone huisvrouw, is Jeanne Dielman verrassend genoeg toch geen film die documentair tracht te zijn, of anderszins een ultieme vorm van realisme nastreeft. In de verbeelding van de handelingen schuilt iets theatraals. Spaarzaam als Dielman is wordt het licht in de ruimtes waar ze bezig is voortdurend aan en uit geknipt. Het effect dat daardoor ontstaat is dat van een Dielman die steeds de bühne verlicht waarop ze haar kunstje uitvoert. Ook de casting van de hoofdrol is opvallend. De mondaine uitstraling die aan Delphine Seyrig kleeft dankzij rollen in films van Resnais en Buñuel (o.a. Mariënbad en Le Charme Discret de la Bourgeoisie) contrasteert hevig met het personage dat ze hier speelt. Een amateur in de vorm van een doorgewinterde huisvrouw zou logischer lijken, maar blijkbaar is het nagespeelde karakter van de routines belangrijk voor Akerman. Persoon en handelingen moeten niet teveel samenvallen, wil Akerman hiermee duidelijk maken dat deze routines een keuze zijn, geen natuur?

Uiteindelijk is de vraag die steeds boven de film hangt of de ingeslepen routines Dielman minder mens maken en de fouten die ze later maakt meer. Als kijker is het wennen aan de onvoorspelbaarheid waarin Dielman’s dagelijkse leven zich vanaf een gegeven moment voltrekt. Meer lijkend op de rommelige chaos van hoe zijn of haar eigen leven geleefd wordt, herkenbaarder, maar tegelijkertijd bemerkte ik ook bij mezelf een desoriëntatie doordat opeens alles mogelijk lijkt. Een borstel die valt, een baby die minutenlang huilt (oorverdovend, auditief is de film in zijn registratie van dagelijkse geluiden, tot aan de zoem van de koelkast toe, een pareltje). In de apotheose blijkt inderdaad alles mogelijk, maar door de voorgeschiedenis de schok des te groter. Misschien is het wel dat Dielman voor het eerst iets kiest, en schuilt daar het antwoord in op de vraag wat tot mens maakt. Verbluffend dat Akerman op haar 25e tot een dergelijke diepzinnige film over het leven in staat was.


Onderwerpen:


3 Reacties

  1. Bram Ruiter

    Ik krijg nu alleen maar meer en meer zin om deze film te bekijken. Jammer dat ik hem in de bioscoop heb gemist.

  2. Kyrill

    Goed geschreven stuk Rik. Ik krijg ook wel wat zin in de film. Alleen ik ben bang dat dit niet aan mij besteed is.

  3. Bram Ruiter

    Zo kwam ik dan laatst bij Fedor en begonnen we nog geen tien minuten later aan de zit van Jeanne Dielman, eentje die in mijn hoofd beter en beter wordt.

    En om eerlijk te zijn had ik het niet beter dan jij hier doet kunnen verwoorden.


Reageer op dit artikel