Een welkom loopje met de waarheid?

6 september 2011 · · Analyse

Een Donkey Kong-specialist, een street-art-kunstenaar en een stervioliste: mijn portie docu’s van de afgelopen tijd drijven op een fascinatie voor de (cult)held(in) die de middelmaat ontstijgt. Hoe extremer, hoe fascinerender. Mythologisering oefent een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit, op kijker en dus op filmmaker. Dat de minder kleurrijke werkelijkheid een lastige sta-in-de-weg kan zijn, ben ik gewend van films. Deze serie docu’s toont aan dat voor documentaires niets minder geldt. The King of Kong (2007) en Exit Through the Gift Shop (2010) bewegen zich in een schemergebied tussen feit en fictie, terwijl Janine (2010) met een terzijde over de ‘vermarkting’ van een image indirect naar zichzelf verwijst. Wat blijft hangen is de vraag: mag de documentairemaker een loopje met de werkelijkheid nemen als dat een mooier verhaal oplevert?

Hoewel Exit Through the Gift Shop het meest nadrukkelijk bediscussieerd wordt als het gaat om de scheidslijn feit en fictie, was ik vooral bij The King of Kong voortdurend op m’n qui vive. Het verhaal van een man die een 20-jaar oud wereldrecord van het arcadespel Donkey Kong wil verbeteren, klinkt onwaarschijnlijk als filmmateriaal. Met het Rocky-achtige format, een heuse bad guy, professionele arbitrale leiding en spionnen die bij de concurrentie over de vloer komen dringt de associatie met Spinal Tap zich steeds sterker op. Dat de camera wel erg alziend is, doet de indruk van een objectief verslag evenmin goed. Toch is hier geen sprake van een mockumentary, hoewel de film de nodige kritiek kreeg over de verdraaiing van feiten en de genomen vrijheden in de portrettering van personen. Voor mij laat deze docu geweldig zien hoe mythologisering werkt: verhalen en personages is waar het om gaat. Waarover het gaat doet totaal niet ter zake, als je er als toeschouwer eenmaal mee ingestemd hebt dat zoiets onbenulligs als een computergame belangrijk is. Of het trappen tegen een bal. Of olieverf op linnen.

Dat laatste is natuurlijk waar de letterlijk ongrijpbare street-art-kunstenaar Banksy tegen ageert. Met zijn vluchtige kunst in de publieke ruimte trekt hij de traditionele kunstvormen van hun verheven voetstuk. Met Exit Through the Gift Shop doet hij dat door de vraag te stellen of waarheid in kunst relevant is. Slechts twee dingen zijn duidelijk over de film: het verslag van een man met een camerafetisj die na zijn ontmoeting met Banksy zelf een mysterieus maar succesvol kunstenaar wordt is noch volledig verzonnen, noch volledig feitelijk. In de context van een film over kunst is dat prima te accepteren; dat schemergebied vormt integraal onderdeel van het debat over de subjectiviteit van de kunstbeleving. Krijgt de film meer/minder waarde als het meer/minder feitelijk blijkt?

In Janine moppert een journalist op een gegeven moment dat muzikanten altijd zulke saaie interviews opleveren. Misschien daarom dat we de violiste Janine Jansen zo weinig aan het woord horen. Zelfs in een segment waarin bladenmakers ideeën spuien over een magazine dat over haar zal gaan komt ze er nauwelijks tussen. Uit hun marketingblabla blijkt dat de lifestyle waarmee de doelgroep haar associeert vele malen belangrijker is dan de persoon Jansen. Interviews laagdrempelig, graag zo min mogelijk over klassieke muziek. Het segment echoot de hele documentaire door, want het maakt bewust dat de documentairemaker ook een image neerzet. Uit zijn geschoten materiaal kan hij waarschijnlijk tientallen verschillende Janine’s opvoeren, maar hij kiest er een. Janine in vliegtuigen en eenzame hotelkamers, het laatste plukje applaus maar dan al weer in de auto en in de herhaling: het is een keuze. Dramatischer en aantrekkelijker dan een musicerende, genietende Janine, wat óók had gekund.

Dat documentaires altijd het resultaat zijn van keuzes van de filmmaker, en daardoor per definitie subjectief, moge duidelijk zijn. Toch zijn we geneigd van een documentairemaker meer te verwachten op het gebied van waarheidsvinding dan een speelfilmmaker. Zeker, mij bekruipt een ongemakkelijk gevoel dat de integriteit van gefilmde personen wordt aangetast als de filmmaker ze inzet voor een eigen vertelling. Maar los daarvan: is een mooi verhaal niet gewoon een mooi verhaal? Moeten we de gedachte van ons afzetten dat het verhaal iets met de werkelijkheid te maken moet hebben? Fictie, maar toevallig ‘live’ opgenomen in plaats van nagespeeld?



6 Reacties

  1. Erwan

    Ik ben een grote fan van The King of Kong en liet me helemaal meeslepen met het verhaal en de aimabele haat voor de douchebag. Inderdaad, het is een mooi verhaal en dan mag je van mij best hier en daar de boel buigen zolang het uiteraard niet doorslaat. De andere twee titels uit je artikel heb ik niet gezien.

    Overigens kan ik in dit geheel bezien ook zeker mijn ‘favoriet’ binnen het subgenre aanraden: American Movie, the Making of Northwestern. Een werkelijk hilarische documentaire over een mislukte filmmaker die al tijden bezig is met het produceren van een horrorfilm. De personages in deze documentaire zijn eigenlijk te mooi voor woorden en er zal vast hier en daar wat gesleuteld zijn aan de “werkelijkheid” maar het is allemaal echt.

  2. Olaf K.

    Wat mij naast die patjepeeëers van dat magazine vooral zal bijblijven zijn de close-ups van Janine in de eerste 20 minuten tijdens de repetitie van Beethovens vioolconcert. Die vond ik overdonderend, heel intens en breekbaar. Genot spat er vanaf. Die hotelkamers brengen een balans aan, schetsen geen eenzijdig beeld, vind ik.

  3. Pascal

    Iemand enig idee waar The King of Kong op dvd te verkrijgen is? NL graag (is niet voor mezelf)

  4. Verhoeven

    Is in Nederland (nog) niet uitgegeven, Pascal!

  5. Pascal

    Ah vandaar, zonde :( Bedankt!

  6. Olaf K.

    @Erwan:
    American movie is da bomb. Wat een docu, op alle levels goed.

    Heb de laatste tijd wel toffe docu’s gezien trouwens:

    -Tokyo ga
    -The battle of Chernobil
    -The art of the steal
    -How to die in Oregon
    -Restrepo
    -The wild and wonderful whites of west virginia


Reageer op dit artikel