De hel van Helsinki
De Kaurismäki Conversaties (1/3): Calimari Union (1985)

De Fin Aki Kaurismäki is een van de grootste Europese cineasten van de afgelopen twintig jaar. Een tijd geleden voerde ik enkele discussies over het internet met een Amerikaan over drie films uit verschillende fases van Kaurismäki’s carrière als regisseur. Omdat ik het resultaat daarvan best boeiend vond, leek het mij een goed idee om die teksten te vertalen naar het Nederlands zodat ze op Salon Indien geplaatst konden worden. De eerste discussie hieronder gaat over Calimari Union uit 1985, van voordat de Fin op kleur over ging en representatief voor zijn vroege komedies:

Kaj: Aki Kaurismäki’s absurdistische komedie Calimari Union, zijn tweede speelfilm, opgedragen aan de geesten van de dichters Baudelaire, Michaux en Prevert, die volgens de tekst aan het begin van de film nog steeds rondspoken over deze aardbol. Onderdeel van hoe de film spot met art house pretenties, of oprecht? Misschien is het beide. Michaux’s Plume is te zien in de tien protagonisten, die allemaal Frank heetten en een zonnebril dragen, of eerder in hun doelloze zoektocht naar een plek waar ze de locatie niet van kennen. Ze proberen allemaal Eira te bereiken, een mythische plek aan de andere kant van Helsinki, en riskeren hun leven hiervoor – omdat ze in de stad overal worden gedood door mysterieuze figuren terwijl ze pogen aan de andere kant te komen. Dit absurdistische uitgangspunt drijft de spot met de episodische plots en de focus op alledaagse details die je vindt in een deel van de Europese kunstfilm. De resultaten zijn vaak hilarisch, vooral in het eerste deel van de film.

Dern Lincoln: Een dag na het zien van de film ben ik nog steeds bezig met proberen de volslagen gekte te begrijpen, die zich ontrolde tijdens de korte duur van Calimari Union. Het is tegelijk een gangster film, een farce, een tragedie, een slice-of-life, een sociaal-politieke satire… een surrealistisch web van gefragmenteerde vignetten. Ik las een recensie waarin de film vergeleken werd met free jazz, een passende beschrijving. Ik zie Kaurismäki als een goederentrein terwijl hij deze film regisseert, alsmaar vooruit denderend, zonder te vertragen of achterom te kijken. Het zou makkelijk zijn om Calimari Union te zien als pure stream-of-consciousness, een leuke oefening “voor de liefde van het filmmaken”, maar er zijn momenten die suggereren dat er meer diepte te vinden is. Misschien valt de film we zo te interpreteren: als een “levenscyclus” film, beginnende in het embryologisch stadium van ontwikkeling, overgaand naar individualiteit en de spanning, avontuur, depressie en struikelblokken die daarmee samengaan, om uiteindelijk te leiden tot de dood. Of het hele ding is onzinnig natuurlijk. Wellicht ligt de waarheid ergens tussenin.

Kaj: “Een surrealistisch web van gefragmenteerde vignetten’, dat zeg je mooi. Want het meest zijn mij geïsoleerde scènes en momenten bijgebleven, lang na het bekijken van de film. Zo is er een beeld dat ik niet uit mijn hoofd krijg. Het is een van de blonde Franken, die door ontspannen op de motorkap van een auto te liggen meelift terwijl dat ding met flinke vaart doorrijdt. Of die scène waar uit het niets een portier een ukelele pakt en een lied begint te zingen, of de nachtelijke lichtjes van Helsinki waarmee die scène wordt afgesloten en elders in de film te zien zijn. Een levenscyclus ? Ik weet niet of de ontwikkeling en progressie die noodzakelijk zijn voor een dergelijke cyclus hier te vinden zijn. Daarnaast vallen er al flink wat doden aan het begin … Maar misschien vat ik het te letterlijk op?

Het schijnt dat Kaurismäki tijdens het filmen altijd of dronken was, of een flinke kater had, dus dat past wel mooi bij je beeld van een denderende goederentrein en free jazz improvisatie. Een meer prozaïsche uitleg zou kunnen zijn dat de zoektocht van de Franken naar Eira – een doel dat iets toevoegt dat naar hun gevoel ontbreekt in hun leven – faalt omdat ze niet weten hoe deze te bereiken. Ze zijn de kleine mannen van de maatschappij die dromen van iets hogers en beters, maar worden afgeleid door wat ze op hun pad vinden in de stad – vrouwen, films, of het ontbreken van de wil of de moed om die droom te bereiken. Natuurlijk is hun grootste obstakel de samenleving van de stad zelf, die mysterieuze krachten herbergt die hen constant neerschieten.

Dern: Ik denk niet dat de film zich erg bekommert om het vertellen van een logisch verhaal, dus het levenscyclus idee is zeker een nogal persoonlijke interpretatie, maar het is toch leuk om te denken over de bar in het begin van de film als metafoor voor de embryologische fase van de ontwikkeling van onze Franken – vol van ideologie, zonder enig idee hoe de wereld werkt maar wel trappelend om deze tot zich te nemen. Natuurlijk, als ze eenmaal de wereld binnenstappen valt het al snel allemaal uit elkaar, worden ze afgeleid en gaan zich bekommeren om andere elementen van de stad die hen verhinderen nog vooruit te kijken.

Het hypocriete verschil tussen de motivatie van de Franken voor het verlaten van Helsinki en hun handelen tijdens hun noodlottige reis is interessant. Ze zien de stad als een door de duivel uitgespuwde mix van verdorvenheid en geweld, maar zijn vaak de aanleiding van deze onfatsoenlijkheid. De eerste daad van de groep is om een ​​treinconducteur met chloroform te bedwelmen en een metro over te nemen. Dit wordt bestraft met een extreme daad van geweld, want geweld leidt tot nog meer geweld, nietwaar? Verkrachting en diefstal kunnen ook tot de misdaden van de Franken gerekend worden; ze zien hun daden als middelen die geheiligd worden door het doel, of het kan ze niets schelen, of een vleugje van beiden. Misschien is hun gebrek aan zelfbewustzijn zo sterk dat ze niet inzien dat ze juist het product zijn van de ‘mindere’ samenleving die ze hopen achter zich te laten. Zeker, sommige daden komen uit wanhoop voort, maar slechts sommige.

Bepaalde bijzondere beelden zijn mij ook bijgebleven. De verrassend prachtige vertolking van ‘Stand By Me’, de Frank verstopt in een telefooncel, een van de dode Franken rondrollend achterin een lijkwagen… een verzameling van zeer eigenaardige, vaak erg grappig beelden en situaties. Het is moeilijk om niet te kijken naar Calimari Union als volslagen nonsens, maar het is leuke onzin, en het is een plezier de duidelijke stijl te constateren die me enthousiast maakt voor meer Kaurismäki.

Kaj: Is het nonsens of parodie? Blijft het ondanks het op de hak nemen van ernstige arthouse nonsens, zelf nog steeds onzin? Of wordt het meer dan onzin, en wordt het… zin? Een interessante observatie, over hoe ze het product zijn van wat ze denken te proberen te ontsnappen. Maar is de niet-aflatende doodsbedreiging niet een bron van constante wanhoop? Een fascinerende film, en dat terwijl het pas zijn tweede was. Het schijnt zelfs een van zijn mindere werken te zijn – of in ieder geval worden veel latere films veel meer geprezen. Ik kijk er naar uit.

Volgende week in deel 2 van deze driedelige reeks: The Match Factory Girl.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel