De opzienbarende rekbaarheid van een filmstroming
Over de definitie van film noir gedurende de jaren ‘50

16 september 2012 · · Kritiek

wrongman2

Zoals reeds door mij uiteengezet is begin jaren ’40 het klassieke film noirgenre gedefinieerd. Er zijn binnen dit genre tot ongeveer eind jaren ’50 talloze memorabele meesterwerken gemaakt. De keerzijde van deze cinematische rijkdom is een overdaad aan dertien-in-een-dozijn-producties die begin jaren ’50 op het succes van deze stroming ingehaakt lijken te zijn. Zoek voor de aardigheid maar eens op film noir op IMDb en je komt een verrassende hoeveelheid B-films tegen met de meest uiteenlopende titels en beschrijvingen. Opvallend genoeg lijkt er niet alleen sprake te zijn geweest van een ware wildgroei, ook de definitie van een noir lijkt rekbaarder geworden. Wat bij ondergetekende de vraag opwerpt: wanneer is iets nog noir?

Laten we om deze vraag te beantwoorden de definitie van het genre (technisch gezien is genre wellicht niet de juiste woordkeuze maar voldoet stroming beter) nog eens nader beschouwen. Begin jaren ’40 leken de ingrediënten duidelijk: een vereenzaamde hard-boiled detective, de femme fatale en de mogelijke goedaardige tegenhangster binnen een donkere schaduwrijke filmstijl met een overheersend donkere en cynische toon. Deze elementen bleven herhaaldelijk herkenbaar gedurende de jaren en deze stroming leverde een keur aan titels op waarin al deze elementen te vinden waren. Deze films zouden met name middels de pessimistische toon een unieke positie in het cinematische landschap verwerven.

Maar zoals het het kennelijk toen al opportunistische Hollywood betaamde werd er vol overgave op het succes van deze stroming meegelift. Ik verbaas mij erover welke titels er volgens de geijkte bronnen voor film noir door mogen gaan. Een verbazing die ik graag middels een aantal voorbeelden wil illustreren.

Vertigo

Hierin begin ik graag met de films van Alfred Hitchcock welke gek genoeg door de tijdsgeest consequent onder de noir-stroming werden geschaard. Onterecht in mijn ogen. De ‘master of suspense’ maakte wat mij betreft niet echt noir, simpelweg omdat hij veraf leek te staan van de pessimistische toon en zijn films vrijwel altijd met een positieve noot liet eindigen. Ik krijg dan ook sterk de indruk dat de films die Hitchcock in de jaren ’40 en begin ’50 maakte op de ‘grote hoop’ terecht zijn gekomen. Een film als The Wrong Man, waarin een bijna overdreven goedaardige man onschuldig vast komt te zitten, is vooral qua archetypen en moraal allesbehalve noir. Of moest een zwart-wit film uit 1956 wel noir zijn? Wat dat betreft zou Vertigo beter passen. Deze film kent een legendarische femme fatale (en tegenhangster) en eindigt voor Hitchcock atypisch en past veel beter in de donkere stroming dan bv. The Wrong Man. Grappig genoeg wordt de inmiddels tot beste film allertijden uitgeroepen film niet vaak als noir betiteld.

Verder zijn er talloze films die slechts een aantal noirelementen bevatten maar wel als klassiekers binnen deze stroming lijken te vallen. Denk hierbij aan Billy Wilder zijn Ace in the Hole, een film die ondanks de pikzwarte toon voor mij toch moeilijk te rijmen valt met de films die een kleine tien jaar eerder het genre een naam schonken. Wat met name lijkt te ontbreken in deze film is een duistere setting, klassieke archetypen en de cinematografische trucs (donkere accenten, dutch angles) die het noirsausje hun herkenbare smaak geven.

Hetzelfde geldt in mijn ogen voor het op een toneelstuk gebaseerde Detective Story. Natuurlijk speelt Kirk Douglas een geharde detective, maar het valt verder technisch en archetypisch moeilijk noir te noemen. Zo is het camerawerk ook hier erg ‘braaf’ en speelt de film zich veelal af op een politiebureau. Geen intrige rondom een fatale vrouw, geen duistere mistige steegjes en geen immorele fratsen in met sigarettenrook gevulde kroegjes.

Sommige films van na 1958 (want na Touch of Evil werd het stempel kennelijk weinig meer gebruikt) zoals bijvoorbeeld Anatomy of a Murder zijn in mijn optiek niet minder noir dan een Detective Story. Ook deze prent mist de gewenste cinematografische flair om in mijn noirhokje te passen. Het narratief echter drijft wel op een onbetrouwbare vrouw en creëert zodanig een vibe die zeker aan een noir doet denken, maar kennelijk was dat voor deze film niet voldoende om dit stempel te verdienen.

Ace

Maar moet elke film noir dan de geijkte elementen bevatten en zou deze als zodanig maar één soort film mogen produceren? Nee. Natuurlijk valt er een bepaalde cinematische verschuiving te verwachten over de jaren. Wat in mijn boekje echter buiten kijf staat is een stroming binnen Hollywood die zich qua wereldbeeld en moraal onderscheidt van alles wat er zo ongeveer voor 1940 gemaakt is. Dat na een paar succesvolle donkere filmjaren elke productie waar het stempel ook maar enigszins verantwoord zou kunnen worden noir mocht heten stoort mij enigszins. Een Hitchcock is niet radicaal donkere films gaan maken toen bleek dat dit in ‘de mode’ kwam. Het waren met name een aantal Europese cineasten die grensverleggend werk verrichtten. Opmerkelijk genoeg zijn het ook deze filmmakers geweest die in de jaren ’50 nog steeds kwalitief hoogstaande films wisten te maken die (in mijn ogen) de belangrijkste noirfacetten recht toe deden. Denk hierbij aan Otto Premingers Angel Face of The Big Heat van Fritz Lang. Films die ook zeker een lichte stijlverschuiving ondergingen maar trouw gebleven zijn aan de klassieke archetypen, sfeer en donkere toon.

Het blijft natuurlijk lastig om een filmstroming die eigenlijk geen vaste regels kent te definiëren, en het is goed mogelijk dat ik te rechtlijnig stelling neem tegen een aantal films die wel degelijk hun etiket ‘noir’ verdienen. Als liefhebber echter, merk ik dat hoe jonger de films des te meer het kaf van het koren gescheiden dient te worden. De noirstroming lijkt zijn hoge volume toch deels te danken te hebben gehad aan een ware filmexplosie zoals deze heden ten dage bijvoorbeeld het actieheldengenre expandeert. Gezien deze actuele ontwikkeling zal ik ogenblikkelijk stoppen met klagen en moet ik eigenlijk blij zijn met een veelal rijk en haast onuitputtelijk genre.


Onderwerpen: , , , , ,


3 Reacties

  1. Rik Niks

    Herkenbaar probleem. Zoals met bijna elk genre is er een groot grijs gebied waarbij niet meer eenduidig is dat een film het etiket van dat genre of die stroming behoeft. Bij film noir speelt bovendien nog eens mee dat het overlapt met het misdaadgenre en detectivegenre, vandaar ook de verwarring rond bijvoorbeeld Hitchcocks films. Volgens mij geef je met de aanwezigheid van klassieke archetypen, een bepaalde cinematografische stijl en pessimistisch wereldbeeld inderdaad de belangrijkste kenmerken aan. Die kenmerken zou je verder kunnen specificeren, waarbij je kunt stellen dat een film geen van deze drie elementen kan missen om als noir aan te voelen. Dan kun je niet anders concluderen dan dat Hitchcock geen film noir heeft gemaakt (Strangers on a Train komt er wellicht het dichtste bij). In deze discussie boeit een titel als Sunset Blvd. mij altijd. Wat mij betreft blijft die binnen het kader van de film noir, alleen geeft die film aan veel elementen een andere interpretatie (zo is de femme fatale een uitgerangeerde filmster uit vervlogen tijden).

  2. Hendrik De Vries

    Grappig dat je Sunset Blvd. noemt Rik. Ik heb die film ook altijd als echt noir beschouwd. Sterker nog, hij past perfect in het klassieke genre met een voice-over, flashback en inderdaad een variant op de femme fatale en haar goede tegenhangster. Ook de toon en tragiek spreken voor zich.

  3. Kaj van Zoelen

    Sunset Blvd. heb ik ook altijd een randgeval gevonden. Het is een beetje komedie, beetje melodrama, beetje romantiek, beetje horror en een dosis noir, maar toch niet, uhm, noir noir, zullen we maar zeggen. Nou vind ik het wel noir, maar toch niet een klassiek voorbeeld.

    The Wrong Man daarentegen is wel degelijk noir, niet zo snuggere mannen die door externe krachten in de problemen komen zie je redelijk vaak in noir, schuldig of onschuldig. Probleem is dan toch een beetje dat noir als genre dermate vaag gedefinieerd wordt, in de jaren ’40 of de jaren ’50, dat je niet per se kan spreken over archetypes die nodig zijn om een film [i]noir[/i] te maken. Mildred Pierce bijvoorbeeld, dat gaat over een vrouw die een restaurant wil opzetten – geen archetype, maar de film is wel ontzettend noir, of het nou ook een flink melodrama is of niet.

    Ik zou dan ook niet willen zeggen dat noir overlapt met andere genres als de detective of misdaad met noir als apart genre, maar dat dit eerder modes zijn die als noir kunnen toegepast worden. Nou is het wel zo dat sommige modes makkelijker noir zijn dan anderen, zoals het detective verhaal, maar noir wordt uiteindelijk toch vooral door sfeer en stemming, het cynisme en wereldbeeld* bepaald, niet per se door wie de protagonist is. Natuurlijk speelt vormgeving daar ook een belangrijke rol, maar niet altijd (niets minder noir dan de glorieuze technicolor film Leave Her to Heaven, die dan wel weer een femme fatale heeft – of The Big Sleep, die qua techniek in niets op noir lijkt maar toch vaak als een van dé voorbeelden wordt gezien).

    *en dat idee van hoe de wereld in elkaar steekt speelt dan weer een rol bij het bestempelen van The Wrong Man als noir – hoewel dat ook zeker een randgeval te noemen is, zoals de meeste Hitchcock noirs. Niet door een happy ending trouwens, die vind je nog best regelmatig in noir. Denk bijvoorbeeld aan de wel ontzettende noir Gilda

    Ik vraag me als je het zo over de periodes van noir hebt, heb je Paul Schraders essay over noir uit 1972 wel eens gelezen, Notes on Film Noir? Iemand heeft het hier online gezet: http://i.mtime.com/Noir/blog/1433838/
    Ook niet bepaald sluitend, maar toch zeker interessant om mee te nemen als je een tijdsindeling wilt maken. Want hij wijst er wel goed op dat er een verschil is tussen de film noirs uit de eerste helft van de jaren ’40 en de tweede helft, bijvoorbeeld.


Reageer op dit artikel