Groot leed buiten beeld en klein leed volledig in zicht.
Het IDFA volgens Theo (2)

24 november 2013 · · IDFA 2013 + Kritiek + salonindien.doc

Last of the Unjust

Sprak ik in mijn vorige artikel over het diverse, brede publiek van het Idfa, de programmering blijkt minstens even breed en divers. Van politiek geëngageerde films over Syrië (#chicagoGirl (2013)), tot muziekdocumentaires die voor een groot deel bestaan uit concertfootage (The Stone Roses: Made of Stone (2013)), van navelstaarderige en incompetent gemaakte films als Impressions of Time(2013), tot de gulle lach van het degelijk in elkaar gezette Comedy Warriors (2013). Ook de twee films die ik vandaag uitgebreider bespreek kunnen niet verder uit elkaar liggen. Kunstdocumentaire Cutie and the Boxer (2013) is kleinschalig maar gooit de beerput visueel volledig open; het epische The Last of the Unjust (2013) is grootschalig opgezet, maar wil zo weinig mogelijk gruwel laten zien. Enige overeenkomst: beide films behoren tot de top van wat Idfa te bieden heeft.

The Last of the Unjust

The Last of the Unjust kan gezien worden als een appendix van Claude Lanzmann’s meesterwerk Shoah (1985), want de film bestaat uit materiaal wat op de montagevloer is blijven liggen bij het maken van Shoah. Voor het maken van Shoah interviewde Claude Lanzmann Benjamin Murmelstein, die voorzitter was van de Joodse Oudsten van Theresienstadt. Door de Joodse gemeenschap werd Murmelstein na de oorlog zowel gezien als verrader en iemand die rechtvaardig had gehandeld.

Het probleem met Murmelstein is dat zijn handelen in Theresienstadt niet zwart-wit is. De man heeft onmogelijke keuzes moeten maken, en heeft grote getalen mensen opgeofferd voor de redding van anderen. Dat niet altijd duidelijk is of een keuze er een was om zichzelf veilig te stellen, of dat het in belang was van de Joden die vastzaten in Theresienstadt, maakt de zaak gecompliceerd. Kun je morele keuzes wel verantwoorden in getalen? Kun je achteraf wel moreel oordelen over keuzes die gemaakt zijn in onmogelijke omstandigheden? Het zijn vragen die Claude Lanzmann stelt met The Last of the Unjust.

Net als in Shoah wordt het interview enkel begeleid door hedendaagse beelden van de locaties waar het leed zich heeft voltrokken en beelden van het interview zelf. Lanzmann wil niet dat het leed van de Joden in de tweede wereldoorlog geexploiteerd wordt door het tonen van naargeestige documentatiebeelden. Hij wil vooral achteraf de geschiedenis achterhalen, begrijpen welke keuzes Murmelstein heeft gemaakt en waarom. Door de beelden volledig in het heden te situeren wordt duidelijk dat de inzet van de film het achteraf beschouwen van de geschiedenis is. Terwijl Lanzmann in vier uur tijd zo precies mogelijk de geschiedenis probeert te achterhalen horen we Murmelstein vanuit zeer persoonlijke motivaties verklaren en vertellen. Hij is een groots verteller, maar dat zijn waarheid niet altijd past binnen de historische gebeurtenissen, hetzij omdat hij de schaal niet overziet, hetzij omdat hij niet precies de tijdslijn meer weet, maakt duidelijk dat de geschiedenis een onontwarbaar geheel is. The Last of the Unjust probeert het verschil te vinden tussen persoonlijke ervaring, het “verhaal” achteraf, de waarheid, en geschiedenis. De botsingen tussen het relaas van Murmelstein en van Lanzmann, en de gaten en knopen in de reconstructies van de herinneringen zorgen ervoor dat The Last of the Unjust meer word dan alleen een appendix van Shoah: het wordt ook een verklaring van hoe belangrijk het optekenen van de Holocaust is, zolang er nog ooggetuigen zijn.

★★★★½

Cutie and the Boxer

Cutie and The Boxer

Ushio Shinohara en Noriko Shinohara zijn een Japans kunstenaarskoppel op leeftijd, die al veertig jaar wonen en werken in New York. Ushio ziet zichzelf als het genie, en vind dat de timide Noriko er enkel is om hem te ondersteunen. Ze kookt voor hem, maakt schoon voor hem, doet boodschappen voor hem, assisteert hem bij zijn kunstwerken, maakt afspraken voor hem, regelt zijn financiën. Hij commandeert haar rond, en hoewel hij al een paar jaar niet meer constant dronken is, is hij wel erg dominant bij vlagen. Het is erger geweest. In zijn dronken buien was hij aggresief, en verwaarloosde hij haar, het huis, de financiën en de opvoeding van zijn zoon. Jarenlang zat Noriko thuis met een huilende baby en een dronken man terwijl de rekeningen onbetaald in een hoek bleven liggen. Op hun oude dag is de spanning wat bekoeld, maar Noriko lijdt nog steeds onder de druk van Ushio, die haar geen ruimte geeft voor het maken van haar eigen kunst. Toch begint ze haar eigen project, deels uit een soort van wraak: een striproman over de stokarme Japanse kunstenares Cutie and haar altijd dronken, dominante kunstenaarsman Bully.

Het mooie van Cutie and the Boxer is dat, hoe kleinschalig het drama ook mag zijn, de film grootse thema’s aanpakt. Liefde, verdriet, woede, onmacht, kunst. Het zijn thema’s die in al hun facetten getoond worden, en die Zachary Heinzerling in vele rauw momenten weet te tonen. Het is bizar hoeveel de regisseur van zijn protagonisten mag laten zien. We krijgen zelfs oud videomateriaal te zien waarbij Ushio zich in een zwaar dronken bui zowel emotioneel als lichamelijk volledig naakt geeft, daarbij geen rekening houdend met de gene en gevoelens van Noriko en hun jonge zoon. De jonge zoon zie we op later leeftijd zijn vader achterna gaan. Wanneer Ushio stopt met drinken, pakt de zoon het alcoholisme van zijn vader op. Je voelt voor Noriko, die stevig in haar schoenen staat, en op haar eigen manier de machtigste van de twee blijkt te zijn.

Waar Ushio namelijk al jaren in zijn kunstwerken een herhaling van zetten doet, waarbij zijn meest beproefde recept het besmeuren van het doek met bokshandschoenen aan is, daar vind Noriko haar artistieke weg op een bijzondere wijze. Zij blijft zich ontwikkelen, aanvankelijk in de periferie van Ushio, maar uiteindelijk maakt ze ook naam voor zichzelf. Dat ze het niet kan laten dit bij Ushio in te wrijven, toont de weerbarstigheid van Noriko, die op innemende wijze verbaal de strijd elke dag met Ushio aangaat, en altijd op haar eigen wijze wint.
Cutie and the Boxer mist aanvankelijk nog de focus, waarbij het kunstenaarschap van Usio, het kunstenaarschap van Noriko, het leven van Noriko en Ushio samen, en de vroegere geschiedenis van Ushio en Noriko vechten om een plaats. Maar zodra Noriko haar eigen plan begint te trekken, focust dit de andere delen op een wijze die ze allemaal samen verbind. Het personage Cutie blijkt de perfecte metafoor voor de strijd tussen privé en kunst, en de strijd binnen privé en kunst, wat opmerkelijk is, gezien de onbeholpen introductie van Cutie. Maar hoe meer Noriko de geschiedenis van Cutie focust, hoe meer zicht we krijgen op de geschiedenis van Ushio en Noriko. De sterke focus van de film ligt dan ook niet zozeer aan Zachary Heinzerling, die op enkele uitmuntende scènes na een vrij anonieme regisseur lijkt te zijn, maar door Noriko, die door haar personage Cutie alle elementen weet te verbinden. De kunstenaar zelf als de ultieme autobiograaf, het lijkt passend.

★★★★☆


Onderwerpen: , , , , , , , ,


Reageer op dit artikel