Het hart der duisternis van Francis Coppola
Heart of Darkness (1902) & Apocalypse Now (1979)

Making-of-documentaire of film? Erwan noemde Hearts of Darkness: A Filmmaker’s Apocalypse (1991) recentelijk al simpelweg een van de beste films die hij kende. Een making-of is gewoonlijk niet los te zien van de film, maar hier is het omgekeerde waar. Apocalypse Now blijkt na het zien van Hearts of Darkness niet meer los te zien van het productieproces. Er is natuurlijk de organisatorische kwelling die het filmen was. Minstens zo boeiend is het zien van de worsteling met het bronmateriaal. Francis Coppola transformeert in een ‘Marlow’, op zoek naar zijn eigen ‘Heart of Darkness’.


Joseph Conrad putte bij het schrijven van Heart of Darkness volop uit persoonlijke ervaringen. In dienst van een Belgische handelsonderneming had hij het commando over een boot die de Congorivier opvoer met de opdracht een handelaar terug te halen. Op Kurtz projecteerde Conrad veel van de misstanden die hij zag. Hij is het prototype imperialist dat geen enkele terughoudendheid kent als het gaat om uitbuiting van de lokale bevolking. Hoofdpersonage Marlow treft hem aan onder betovering van de wildernis, die zijn meest kwaadaardige instincten heeft wakker geschud. Los van de aarde, los van zichzelf.

In Apocalypse Now is ter verheldering van dit personage meer ruimte gegeven aan monologen van Kurtz. Deze komen merendeels niet in Heart of Darkness voor, maar zijn wel in diens geest. Oordelen zijn de grote boosdoener. Pas losgekomen van de oordelen van anderen over zichzelf, en wat mystieker: van zichzelf over zichzelf, is vrijheid mogelijk. Morele oordelen temperen de primitieve instincten, die juist nodig zijn de gruwelijkheden te overwinnen. Kurtz roept op gruwelijkheden te omarmen, opdat het niet de grootste vijanden worden.

Horen we in deze raadselachtige bijdragen zachtjes de stem van Francis Coppola? Eleanor Coppola zag bij het vastleggen van de productie van Apocalypse Now haar man de confrontatie met zijn angsten zoeken. “It’s scary to watch someone you love go into the center of himself and confront his fears, fear of failure, fear of death, fear of going insane. You have to fail al little, die a little, go insane a little, to come out the other side.” Dat komt niet als een verrassing, want op voorhand was al duidelijk dat de productie een beproeving zou worden. Sterker, Coppola lijkt het bewust aan te zijn gegaan. De weerslag op het mentale gestel van het werken in de jungle, de tegenslagen en de immense druk; het vormt een essentieel element voor de creatieve improvisatie die hij nodig had om het nog opengelaten eindstuk in te kunnen vullen.

Ook in letterlijke zin had Coppola een confrontatie aan te gaan met Kurtz. Marlon Brando was volstrekt onhandelbaar, te dik, bleek Heart of Darkness niet gelezen te hebben en nauwelijks in staat constructief mee te werken in het creatieve proces. Tegelijk was dit personage cruciaal voor het maken van de slag naar de urgente actualiteit. In Conrads roman staat Kurtz voor de Westerling van wie, ver van huis, beschaving en idealisme afbladderen, grijpend naar ‘unsound methods’. Van de koloniale ivoorhandelaar in Congo is het een kleine stap naar het Amerikaanse ingrijpen in Vietnam.

Apocalypse Now is met dit alles misschien wel een van de beste boekverfilmingen ooit te noemen. Het presteert wat slechts is weggelegd voor sommige klassiekers in de literatuur, als De Goddelijke Komedie, Don Quichot of Ulysses. Allemaal zetten ze bestaande literaire bronnen of tradities volledig naar hun eigen hand. En allemaal zijn het werken die daarnaast én uitgebreid bespiegelen op de maatschappij, én autobiografisch van aard zijn. Zonder Hearts of Darkness: A Filmmaker’s Apocalypse was dit laatste me ontgaan, wat de recente uitverkiezing van Erwan mij betreft meer dan verdiend maakt.

De roman ★★★★☆
De adaptatie ★★★★★


Onderwerpen: , , , ,


Reageer op dit artikel