Mannelijk chauvinisme te kijk gezet
Bad Timing (1980) en Castaway (1986)

In de eerste twee artikelen uit deze reeks zagen we hoe vreemd territorium in Roegs films leidt tot een innerlijke confrontatie. De in vertrouwd terrein ontwikkelde persoonlijkheid volstaat niet meer om de nieuwe uitdagingen aan te kunnen, en legt daarmee een blindheid voor een onderontwikkeld deel van de psyche bloot. Uiteraard blijft dit niet zonder consequenties voor de man-vrouw relaties in Roegs films. Ook hierin zien we vaak een frictie tussen een conservatief beeld op relaties, en de door opgerekte grenzen ontstaande ruimte voor onconventionele verhoudingen. Dé archetypische film hierover is Bad Timing.

“Nobody knows a damn thing about anyone,” haalde ik Roeg in het vorige artikel al aan. Bad Timing zit vol met gelijksoortige citaten, om de problemen rond de relatie tussen Alex (Art Garfunkel) en Milena (Theresa Russell) te illustreren. Al in de eerste scène, als ze een romantisch schilderij van Gustave Klimt bekijken; “They look happy,” waarop Alex: “That’s because they don’t know each other well enough yet”.

Milena: “I love you, but I don’t know why.”

Milena: “I wish you understand me less and love me more. I wish you stop defining me.”

Alex: “I spent a good part of my life finding out what normal means. I still don’t know.”

Milena: “What is it you want to know? What is it you want?”

Alex: “Never force yourself to be different from who you are.”

Alex: “You’ll never change Milena. Never.”
Milena: “If you weren’t who you are, I wouldn’t have to.”

Citaten waar weinig inzicht in elkaar uit spreekt. Wat daaruit volgt is bij Alex een drang Milena te vormen naar zijn eigen wensbeeld. Bad Timing is om meerdere redenen wel vergeleken met Vertigo (1958), en in dit opzicht is de gelijkenis treffend. Net als Scottie gaat Alex voorbij het betamelijke om dit te bereiken. De symbolische lezing van necrofilie in Vertigo krijgt een vrij letterlijke variant in Bad Timing.

Ook het voyeurisme van Vertigo is een belangrijk element in Bad Timing. Alex, als psycholoog verbonden aan het Freud Instituut in Wenen, de bakermat van psychoanalyse, zien we een college over voyeurisme houden. “I’m an observer, not a voyeur,” horen we hem verklaren. Ondertussen zien we hem heel ver gaan om grip te krijgen op de persoonlijkheid van Milena, een vrouw die in alles een tegenpool van hem is. Zo werkt hij o.a. aan een klus voor de Amerikaanse inlichtingendienst (toppunt van voyeurisme!) waarbij Milenas man onderwerp van onderzoek is.

Alex krijgt een doppelgänger in de persoon van inspecteur Netusil (Harvey Keitel). Hij onderzoekt de vreemde omstandigheden waaronder Milena na een zelfmoordpoging het ziekenhuis in is gebracht. Ook hij is een man van onderzoek dus, die via het begrijpen van Alex de oplossing in deze zaak hoop te vinden. Roegiaanse montage werpt ook rond hem de suggestie van voyeurisme op.

Deze inspecteur verwoordt het klassieke Roeg-motief: “They try to drag us into their world of chaos.” En ‘they’, dat zijn vrouwen. Al vanaf de eerste ontmoeting maken Alex en Milena voor de kijker een onwaarschijnlijk koppel. Alex, een rustige, bedachtzame, rationele man, en Milena, haastig, impulsief en wispelturig. Chaotisch. Hun beider appartementen is de meest visuele uitbeelding van de verschillen, en geeft ongeveer de temperatuur van de relatie weer. “My place is beginning to look exactly like your place,” is uit de mond van de nette Alex een teken dat hij de grip op zichzelf verliest, en meer in de ban van Milena geraakt. Milena beantwoordt dat signaal veelzeggend met het opruimen van haar appartement.

Daarmee zijn we terug bij het motief van het vreemde territorium. In Bad Timing weliswaar letterlijk (de Amerikaan Alex in Wenen), maar vooral ook psychologisch. De relatie met Milena is vreemd territorium die ingrijpende aanpassingen aan Alex´ persoonlijkheid vergt. Net als veel andere films van Roeg worden die grenzen verkend en overschreden, maar keert de protagonist uiteindelijk terug naar zijn comfortzone, een ervaring rijker (of een illusie armer, zo je wilt).

Hetzelfde geldt voor Castaway, in veel opzichten een Bad Timing ‘light’. Een van de meest schurende scènes in Bad Timing is wanneer Alex verontwaardigd is als Milena desgevraagd geen seks met hem wil. Er spreekt een ouderwetse kijk op man-vrouw verhoudingen uit, waarbij de man de lakens uitdeelt. Die traditionele rolverdeling is de rode draad in Castaway, dat begint met de contactadvertentie die Gerald plaatst: “Writer, 35+ seeks “wife” for year on tropical island”. De aanhalingstekens rond ‘wife’ zijn indicatief voor het rollenspelgehalte dat de verbanning naar een paradijselijk eiland blijkt.

Lucy, de vrouw die op de advertentie reageert, is geenszins van plan haar onafhankelijkheid op te geven. Ze paradeert in al haar naakte schoonheid over de stranden, maar laat Gerald geen enkel moment toe seksuele toenadering te zoeken.

Ondertussen krijgt hun samenzijn, meer kun je het niet noemen, steeds meer trekken van een klassiek huwelijk met zijn rolverdelingen en bijbehorende sleur. Dat deed zich al aftekenen in een van de eerste scènes, toen Gerald Lucy opsomde dat een vrouw moet kunnen koken, naaien, een tent opzetten en vissen. Het is een sjabloon waar Lucy zich niet in laat passen. Maar als Gerald gaandeweg het experiment steeds minder interesse in haar heeft, zoekt ze toch haar toevlucht tot dat patroon om hem te herwinnen.

Jammer genoeg is Castaway een vrij matige film, die vooral eindeloos lang de tijd neemt om een zelfde thematiek als Bad Timing op vereenvoudigde wijze uit te werken. Wel zien we bevestigd dat Roegs mannelijke personages vaak gebukt gaan onder een teveel aan ‘male chauvinism’. Iets dat weliswaar getart wordt door de vrouwen in die films, maar zich maar moeilijk laat temmen.


Onderwerpen: , , ,


Reageer op dit artikel