Stilistische handelsmerken van Nicolas Roeg

9 augustus 2014 · · Beschouwing + Roegs verkenningen

Een thematische bespreking van Nicolas Roeg is haast onmogelijk zonder zijn regiestijl daarbij te betrekken. Ter afronding van deze reeks dan ook een aantal typische kenmerken van de man die ooit startte als director of photography voor regisseurs als Richard Lester en François Truffaut. Ook in zijn eerste 2 films, Performance (1970) en Walkabout (1971), stond hij nog zelf achter de camera, voordat dat stokje (tot en met Bad Timing (1980)) werd overgedragen aan Anthony Richmond. Toch is vooral de montage Roegs handelsmerk geworden. Het is zijn expressiemiddel om parallellen of juist contrasten te verbeelden. Met veelvuldige flashbacks en –forwards geeft hij een wending aan de perceptie van tijd.

De kracht van herhaling – taal

Slechts een paar minuten op weg in Eureka (1983), zijn er al 3 zinnen voorbij gekomen die personages herhaald hebben. Ook in het verdere verloop van de film zullen ze nog eens herhaald worden. Zinnen die anders misschien geruisloos in de stroom aan dialogen op zouden gaan, worden daarmee markeringen van de thematiek en duiding van de personages. Dit is in al Roegs films de manier waarop hij met taal omgaat. De dialogen zijn vaak eerder een verzameling aforismen dan vloeiende gesprekken. Aforismen die zich bij uitstek voor herhaling lenen, en in een andere situatie een dubbele betekenis blijken te bevatten. In de gefragmenteerde openingsscènes van Performance horen we, rond een rechtszaak over een handelsdelict, veel flarden die gaan over overnames; “it’s a merge, not a takeover.” Een vooruitwijzing op de latere psychologische overname door Turner van Chas, wat gepaard gaat met een zelfde soort taalgebruik.

De kracht van herhaling – beeld

Op een zelfde soort manier gebruikt Roeg terugkerende beelden. Vaak zijn al in de openingsscène beelden te zien die later in de film opnieuw op zullen duiken. Soms heel subtiel, zoals de 2 beelden die in Don’t Look Now (1973) onder de titelsequentie zijn gezet; een inzoomend shot op regen in een vijver en een venster in Venetië. Direct daarop volgt de bekende scène van het verdrinken van het meisje in rode regenjas, dat John lijkt te voorvoelen als hij bezig is dia’s te bestuderen. Veel shots uit deze scène zullen we terugzien in de film. Van herinneringen aan een vreselijk ongeluk, veranderen ze gaandeweg in vooruitwijzingen op een volgende ramp.

Don’t Look Now zit vol met dit soort herhaalde shots, of vergelijkbare scènes die een echo-effect teweegbrengen. Zo zien John en Laura een lijk uit een kanaal in Venetië getakeld worden, een directe herinnering aan de verdrinkingsdood van hun dochtertje. Al die herhalingen gebruikt Roeg om het onderscheid tussen verleden-heden-toekomst diffuser te maken. Ze zijn met elkaar verweven, vormen geen lineaire volgorde. Een briljante techniek om John’s blindheid voor zijn telepathische gaven te visualiseren. Met John zien we onverklaarbare dingen in de tijdsvolgorde, die we pas kunnen duiden als we ‘geloven’ dat hij voorbij de feitelijke werkelijkheid kan kijken. “Seeing is believing,” was het motto van John dat Roeg met repeterende beelden sterk bevraagt.

Contrastrijke cross cutting

Beroemder nog als handelsmerk, zijn de cross cut montages van Roeg. Een gevaarlijk handelsmerk ook, want in minder goede doen levert het onooglijke kitsch op, zoals er in The Man Who Fell to Earth (1976) enkele staaltjes ten beste worden gegeven. In topvorm laat Roeg echter contrasterende beelden door elkaar heen lopen op een manier die optelt naar nieuwe inzichten. Vaak zijn het de thematische contrasten zoals in de vorige artikelen besproken, die via een cross cut montage tot uitdrukking komen. Zie bijvoorbeeld in Walkabout de kangoeroejacht versus de slager, het naaktzwemmen versus brute dierenjacht, de opgekropte seksuele frustratie van de mensen op het weerstation versus de onbekommerde naaktheid van het meisje.

Interessanter wordt het bij langere montages. Zo wordt de seksscène in Don’t Look Now vaak geroemd als een van de beste in zijn soort, ik denk juist door wat Roeg er doorheen monteert. Terwijl John en Laura voor het eerst sinds het verdrinken van hun dochtertje seks hebben, zien we daar ritmisch beelden doorheen gemonteerd van John en Laura die zich opmaken voor een restaurantbezoek. Wat zo treft is de eenzaamheid die uit deze beelden spreekt, in contrast tot de eenheid van de liefdesscène. Subtiel vertelt Roeg daarmee over de gecompliceerde aard die de relatie heeft gekregen in deze fase van rouwverwerking. Troost, verwijdering, liefde, introspectie; een vat vol tegenstrijdigheden.

Opmerkelijk genoeg zijn het met name seksscènes die Roeg aangrijpt voor een alternatieve lezing. In Bad Timing wordt deze afgewisseld met flarden van de reanimatie van Milena, op een moment in de film dat nog onduidelijk is wat Alex’ rol is bij de zelfmoordpoging van Milena. Later in de film gebruikt Roeg cross cutting bij de uitwerking van het dubbelgangermotief (Alex/inspecteur Netusil) en het voyeurisme. Onder andere door met montage de suggestie te wekken dat Netusil toekijkt hoe Alex en Milena seks hebben in de kamer die tevens plaats delict is.

Spiegelpaleizen

Een van de eenvoudigste manieren om met beeldtaal introspectie uit te beelden blijft nog altijd de spiegel. In Roegs films zie we dan ook talloze malen personages op momenten van cruciaal zelfinzicht weerspiegeld; van Gerald die in Castaway (1986) door de etalageruit naar een modelboot kijkt, symbool voor de vlucht uit zijn dagelijkse routine, tot Claude die zichzelf aan het einde van Eureka eens diep in de ziel kijkt:

Bij een regisseur die het belichten van verschillende zijden van één psyche zo centraal stelt, wekt het geen verbazing dat spiegels juist die gespletenheid verbeelden. Vooral in Performance wordt er te uit en te na in spiegels gekoekeloerd, in het spiegelpaleis dat Turners studio haast is. Niet alleen door protagonist Chas (o.a. in relatie tot zijn vrouwelijke zijde, die met spiegels gesuggereerd wordt), maar ook door Turner, als hij zich in de rol van gangsterbaas Flowers in dezelfde spiegel bekijkt als we Flowers eerder zagen doen, en deze vervolgens verbrijzelt. Het is dezelfde Turner die stelt dat hij kluizenaar werd nadat hij in de spiegel geconfronteerd werd met zijn demonen.


Onderwerpen: , , , , , , ,


Reageer op dit artikel