This is not a filmmaker
De grenzen van film in het werk van Panahi

26 april 2014 · · Beschouwing + Close Up: Iran

In zekere zin is het dezelfde film die Jafar Panahi steeds maakt: een meisje dat haar zinnen heeft gezet op het kopen van een goudvis (The White Balloon (1995)), een meisje dat na school niet opgehaald wordt door haar moeder en zelf de weg naar huis terugzoekt (The Mirror (1997)) en een meisje, weer, dat uit alle macht een glimp op wil vangen van een voetbalwedstrijd (Offside (2006)). De barrières waar wilskrachtige kinderen doorheen moeten om iets betrekkelijk eenvoudigs te bereiken. Mede om censuur te omzeilen betreft het kinderen en zijn de onderwerpen onschuldig, maar in verdekte vorm zijn vooral de beperkingen binnen de gehele Iraanse maatschappij doelwit. Veel explicieter maakt Panahi het in This is not a film (2011), door zichzelf in de hoofdrol te plaatsen, met zijn knechting door het regime als centraal onderwerp.

This is not a film is de documentaire annex film die Panahi tijdens zijn huisarrest maakte en het land uit smokkelde om op Cannes te vertonen. Het festival waarbij hij als jurylid het jaar daarvoor verstek had moeten laten gaan vanwege dit huisarrest. Beperkt in zijn bewegingsvrijheid is This is not a film zijn beste poging een filmscript te ‘verfilmen’. Na veel uitleg en een poging het script uit te beelden houdt Panahi gedesillusioneerd op. Teleurgesteld door de beperkingen in praktische zin, maar teleurgesteld ook de mogelijkheden van het medium film niet te kunnen benutten: “If we could tell a film, why make a film?”.

De filmtitel is, behalve een verwijzing naar Magritte’s Ceci n’est pas une pipe, dan ook gedecideerd in zijn (frustrerende) conclusie over de uitkomst van dit experiment. Met hetzelfde recht had de film wat mij betreft “Is this a film?” kunnen heten. Net als in zijn eerdere werk roept het vragen op over de beperkingen en mogelijkheden van film, het simultaan bestaan van realiteit en filmische werkelijkheid, en de gelijkenis tussen geacteerde rollen in film en sociale rollen in maatschappij. Kortom; wat maakt een film?

Dat Panahi teruggeworpen is op een begrensd aantal vierkante meters, is met terugwerkende kracht wel ironisch. Juist in zijn eerdere films was het een constante dat de buitenwereld vaak als een onbereikbare omgeving de film binnensijpelde. Denk aan het meisje in Offside, buitengesloten bij het stadion waar Iran een belangrijke voetbalwedstrijd speelt. Een groot deel van de film zien we de lelijke betonnen buitenzijde van het stadion, terwijl via de geluidsband de buitenwereld op verschillende manieren binnendringt. Iets soortgelijks gebeurt in The Mirror, als het meisje besluit uit de film te ‘stappen’, en met de microfoon nog op, op de vlucht slaat voor de filmcrew. Zien doen we haar een tijd lang niet, maar via de microfoon dringen gesprekken met voorbijgangers alsnog door tot de film.

In de vraag wat film film maakt, speelt illusie een grote rol. Het uit de film stappen van het meisje in The Mirror is karakteristiek. Het geloof als kijker naar een meisje op weg naar huis te kijken, verandert in een geloof naar een opstandige actrice te kijken. Is het eerste nog een ‘moedwillig opschorten van ongeloof’ dat eigen is aan film, na de wending is het een twijfelachtig geloof; wat is echt en wat geënsceneerd? Het lijkt Panahi er om te doen dit niveau van verwarring bij de kijker te bereiken om hem op een alternatieve, directere manier te betrekken bij de film. Tegelijk maakt het alert op de manipulatie die in film mogelijk is.

Wat dat betreft is This is not a film een vervolmaking van op deze manier gezaaide twijfel. Één camera (de IPhone niet meegeteld), één cameraman, één locatie, één acteur; bedrieglijk echt in zijn eenvoud. Toch valt niet aan de indruk te ontkomen dat ook in deze… film? documentaire? … een en ander geënsceneerd is. De betekenis van het vuurwerk op Perzisch nieuwjaar (en het op het nieuws aangekondigde verbod daarop) té symbolisch, het mislukken van het uitbeelden van het script wellicht té zeer met voorbedachten rade. En is de schoonmaker waar Panahi een lang gesprek mee heeft werkelijk een toevallige passant of toch een acteur?

Hoe dan ook, het lijken ensceneringen op cosmetisch niveau. Feit is dat anno 2014 Jafar Panahi nog steeds onder gevangenschap staat en een 20-jarig verbod op het maken van films van kracht is (wat hem er overigens niet van heeft weerhouden in 2013 met een nieuwe film op de proppen te komen). Zo bezien lijkt Panahi over filmkunst te stellen: vele vormen zijn mogelijk, maar laat je daar niet door voor de gek houden; de essentie grijpt altijd terug op de werkelijkheid.


Onderwerpen: , , , , ,


Reageer op dit artikel