De aanloop naar Jeanne Dielman
Saute ma ville (1968) tot Je, Tu, Il, Elle (1975)

In 2010 had ik het geluk Chantal Akermans Jeanne Dielman, 23 Quai du Commerce, 1080 Bruxelles (1975) in het filmhuis te kunnen zien. De recensie die ik naar aanleiding daarvan schreef, richtte zich vooral op de kijkervaring an sich. De precies gechoreografeerde routines van huishoudelijke taken leveren een effect op dat onvergelijkbaar is met enig andere film. Terecht wordt de film geprezen als Akermans magnum opus, en dat voor een regisseuse van slechts 25 jaar oud. Nieuwsgierig naar de wortels van dit zo volwassen ogende werk, duik ik in het omliggende werk, grofweg de gehele jaren 70.

Al in haar vroegste probeersels zijn patronen te zien die uiteindelijk in Jeanne Dielman tot volle wasdom zouden komen. Belangrijk in haar ontwikkeling is haar korte verblijf in Amerika in 1971/1972. Daar raakte ze onder de indruk van het werk van Stan Brakhage, Michael Snow en Andy Warhol. Met name die laatste twee doen hun invloed sterk gelden in de vroege films van Akerman.

Saute ma Ville (1968)

Saute ma Ville is nog van voor de ontdekking van de Amerikaanse avant gardisten. Na haar filmstudie afgebroken te hebben schoot ze dit korte filmpje vol vrolijk anarchisme. Ze treedt er zelf op als meisje dat zich opsluit in een keuken en er op absurdistische wijze een kolerezooi van maakt. Uiteindelijk blaast ze zichzelf en de keuken op met behulp van het gasfornuis. De keuken als vermeend domein van de vrouw en het fatalistische einde herhalen zich weliswaar in Jeanne Dielman, maar verder staat de vrije inslag haaks op de strenge, sobere filmstijl die zich hierna zou ontwikkelen.
★★☆☆☆

La Chambre (1972)

Die strenge filmstijl van lange takes en nagenoeg geen handelingen, doet zijn intrede in het korte filmpje La Chambre. Een camera cirkelt in één shot van 11 minuten door een kamer waar Akerman op bed ligt. Na enkele rondgangen wordt het circulaire patroon doorbroken. Akerman zien we ondertussen een appel eten. De opbouw van een patroon, om deze vervolgens te doorbreken is typerend. In Jeanne Dielman strekt zich dat uit tot een meer filosofische benadering; op het samenstel van routines dat een dag uit het leven van het titelpersonage vormt, volgt de ontregeling van die automatismen de dag daarop. In La Chambre is het een puur filmtechnische kwestie, meer tot verfijning gebracht in het uit hetzelfde jaar stammende Hôtel Monterey.
★★½☆☆

Hôtel Monterey (1972)

Met 60 minuten is Hôtel Monterey de eerste langere film, of beter gezegd, het eerste langere experiment. Want plot en geluid zijn er niet, slechts lange statische shots in een aftands hotel in New York. Toch gebeuren hier een aantal dingen die de film ook als op zichzelf staand interessant genoeg maken. Allereerst de verschillende gradaties aan dynamiek die ontstaat. Zo is het eerste deel relatief beweeglijk. In de lobby lopen mensen, en in de lift is er de verticale beweging. Later verplaatst zich dat naar de lange, lege gangen in het hotel, waardoor het tempo haast tot stilstand komt. In dit deel zien we mensen alleen en bewegingloos op hun kamer. In het derde en laatste deel worden tracking shots geïntroduceerd en gaat de camera naar buiten.

Wat aanvankelijk als willekeurig overkomt, zelfs de ‘slordige’ kadrering, krijgt steeds meer vorm als een doordacht patroon. Plaats en vorm van de shots stuurt het tempo, wat je vooral merkt in het kalme middenstuk. Mede doordat mensen goeddeels afwezig zijn, bekruipt je steeds meer het idee dat de ziel van het gebouw gepeild wordt met deze observerende shots. Zelfs wanneer er wél mensen in beeld verschijnen, lijken ze haast misplaats in dit betonnen bouwwerk. Een effect dat ontstaat doordat zo nadrukkelijk de gangen, muren, deuren en lampen onderwerp van observatie zijn.

In Jeanne Dielman staat weliswaar een handelend mens centraal, maar ook in die film zitten talrijke shots die het gebouw tot leven wekken. Vooral de vele momenten dat Dielman in de lift staat doen denken aan Hôtel Monterey. Maar ook de gang in het appartement, krijgen een eigen karakter, bijvoorbeeld door het licht dat voortdurend aan en uit wordt gedaan. In Jeanne Dielman is het van belang dat de kijker vertrouwd raakt met de automatismen van het titelpersonage. Daarvoor is het nodig de leefruimte perfect aan te voelen, iets wat Akerman op subtiele manier realiseert. De basis daarvoor is duidelijk met Hôtel Monterey gelegd.
★★★★☆

Je, Tu, Il, Elle (1975)

Na dit geslaagde experiment is Je, Tu, Il, Elle een stap in geheel andere richting, maar niet minder experimenteel. Akerman filmt zichzelf als vrouw met een op de klippen gelopen relatie die zich opsluit in een kamertje. Hier verricht ze merendeels zinloze handelingen waar we de vertelstem over horen. Soms loopt de stem voor op haar handelingen, soms achter. Na enige tijd trekt ze naar buiten. Om meer precies te zijn: ze lift met een vrachtwagenchauffeur die ze op gegeven moment aftrekt. Een scène die herinnering aan Warhols Blow Job (1963) oproept, doordat we het gezicht van de man wel zien en zijn aanwijzingen horen, maar van de handeling zelf niets. Zeker zo opvallend is de lange lesbische seksscène waar ze zelf in figureert.

Na de voorgaande formele experimenten is het moeilijk te duiden waar deze omslag vandaan komt. Het eerste deel is óók vrij formeel van experiment (de mismatch tussen vertelstem en beeld), maar dat wordt gaandeweg losgelaten. Er resteert dan iets wat nog het meeste weg heeft van een taboedoorbrekend pamflet. Ook in Jeanne Dielman is een feministische agenda wel zichtbaar. Wellicht is Je, Tu, Il, Elle bedoeld om een soort (seksuele) vrijheid van de vrouw te propageren. In het eerste deel leeft de vrouw nog opgesloten en onder regie van een vertelstem. Ze verwerkt haar verbroken relatie. In de tweede helft neemt ze het heft in eigen hand. De vertelstem verdwijnt en ze zet andere personages naar haar hand. Er schuilt in deze omwenteling veel gelijkenis met de structuur van Jeanne Dielman.
★★★☆☆


Onderwerpen: , , , , , , ,


3 Reacties

  1. Kaj van Zoelen

    Grappig, dit zijn juist de enige films van Akerman die ik gezien heb. Nou ja, behalve Hotel Monterey, het gebrek aan geluid brak mij na een tijdje toch op. Maar ik vond de eerste short eigenlijk juist de leukste van deze films.

  2. Rik Niks

    Ah ok. Dan vermoed ik dat de positieve ervaring met Saute ma ville alleen je niet warm heeft kunnen krijgen voor de >3 uur Jeanne Dielman?

  3. Kaj van Zoelen

    Staat nog altijd op het programma voor… ooit…


Reageer op dit artikel