Een oerervaring
De ramp als geschenk uit de hemel (1)

Armageddon

Zizek en het binnenste buitenkeren van de rampenfilm

Mijn sterk ambivalente gevoel bij het lezen van De Ramp destijds ontstond dus grotendeels uit de manier waarop het boek het verhaal van de grote ramp vermengde met wat ik ervoer als een soort intiem boy meets girl-verhaal. Sindsdien heb ik wel doorgekregen dat dit natuurlijk een erg standaard, haast archetype combinatie is bij het rampengenre. Vooral ook bij de Hollywood-rampenfilm (al loopt het voor de hoofdpersonages dan vaak beter af). Maar blijkbaar is het dus ook een noodzakelijke combinatie. Het tonen van enkel de ramp en puur het drama, de emotie en de spanning van hoe de hoofdpersonen deze ‘gewoon’ moeten zien te overleven, lijkt toch niet helemaal genoeg (zoals collega Rik al even aanstipte in zijn recensie van San Andreas (2015)).

Ook cultuurfilosoof Slavoj Zizek wijst er in een bespreking van de Hollywood-rampenfilm op dat “the big plot” – de ramp die de mens bedreigt; hoe de mensheid als collectief reageert – standaard wordt verweven met een persoonlijker “secondary plot”, dat juist draait om het hoofdpersonage en dat we zouden kunnen samenvatten als een ‘familiedrama’. Niet alleen is deze combinatie een cliché. Ook dit secundaire plot van het familiedrama zélf heeft meestal een nogal clichématig, soapachtig karakter. Aan het begin van een rampenfilm ontmoeten een man en vrouw elkaar, als het even kan is er sprake van een verboden liefde en aan het einde vormen ze een nieuw koppel, zoals in Pompeii (2014). Of de film begint met een gescheiden koppel met kinderen en aan het einde is het gezin weer herenigd, zoals in 2012 (2009). Of het draait bijvoorbeeld om een ‘zwakke’ vader, wiens positie als patriarch na de ramp weer is hersteld (San Andreas). Hoe het ook zij, het vormt allemaal een variatie op hetzelfde motief.[1]

Het lijkt ook vanzelfsprekend dat zo’n secundair plot juist slechts een simpel, clichématig karakter dient te hebben. Het moet natuurlijk niet afleiden van waar het publiek de film in de eerste plaats voor gaat kijken: de rampenscènes, het spektakel, misschien de menselijke emotie en psychologie wanneer deze zich collectief geconfronteerd ziet met de ramp, de Grote Plot. Dat is waar de rampenfilm echt over gaat. Het secundaire plot heeft, zoals de naam al aangeeft, slechts een ondersteunende functie. Toch?

Het lijkt voor de hand te liggen de rampenfilm primair te benaderen vanuit de ramp en de Grote Plot. Maar Zizek, die erom bekend staat zijn filosofische werk vaak te verduidelijken en te verluchtigen met originele, onverwachtse en tegendraadse analyses van de meest uiteenlopende films, draait dit juist om. In zijn omvangrijke oeuvre zijn een paar keer korte besprekingen te vinden waarin hij diverse Hollywood-rampenfilms juist vanuit het secundaire plot bekijkt. Zizek stelt zich dezelfde film voor, maar denkt de ramp dan juist meer weg naar de achtergrond: alsof de film primair draait om het familiedrama, en juist de Grote Plot en de spectaculaire rampenscènes een ondersteunende functie hebben. Zo wordt duidelijk “what it is really about”, bij wijze van spreken.

Zo keert Zizek het rampengenre binnenste buiten. En mocht dat saai klinken: het levert een verrassend frisse, speelse en soms ook humoristische blik op, om bekende Hollywood-rampenfilms opnieuw mee te bekijken. Om dit alles te illustreren ga ik in deze reeks meerdere bekende rampenfilms de revue laten passeren die we zullen gaan bekijken met de ‘Zizekiaanse blik’. Er komen een paar voorbeelden voorbij die Zizek geeft, maar ik zal vooral ook zelf veel films uitkiezen en bespreken, per artikel met een ander thema als hoofdlijn. Volgende keer beginnen we met Hitchcocks meesterwerk The Birds (1963). Ik neem dan Zizeks interessante analyse van deze film als uitgangspunt en zal er zelf op voortborduren.

Voor alvast een indruk daarvan sluit ik nu af door het woord te geven aan de heren van Screen Junkies. In de Honest Trailer van Armageddon (1998) bespreken ze onder andere het vreemde ‘familiedrama’ tussen de personages van Bruce Willis, Liv Tyler en Ben Affleck. Op scherpe en vermakelijke wijze wordt verwoord waar Michael Bays film nu wérkelijk over gaat:

[1] “In Defense of Lost Causes” (Zizek, 2009, p.52-58)

Bladzijdes: 1 2


Onderwerpen: , , , , , ,


Reageer op dit artikel